เช็กข่าวชัวร์ : ไลฟ์โค้ชเตือน "กินข้าวเหลือแช่ตู้เย็น" ทำสมองล้า–ฮอร์โมนรวน จริงหรือมั่ว?

Fact Check ตรวจสอบข้อเท็จจริง “ข้าวที่กินเหลือ แช่ตู้เย็นแล้วอันตรายต่อสุขภาพมาก ควรทิ้งเท่านั้น” จริงหรือไม่

บนโซเชียลมีการแชร์คลิปของไลฟ์โค้ชสุขภาพ ระบุว่า “ข้าวที่ทานเหลือ ถ้านำไปแช่ในตู้เย็นจะอันตรายต่อสุขภาพมาก ควรทิ้ง ไม่ควรเก็บไว้กินต่อ” พร้อมอธิบายถึงเชื้อแบคทีเรีย Bacillus cereus และสารพิษที่อ้างว่าเป็น mycotoxin ทำให้หลายคนกังวลว่าเป็น “ข่าวปลอม” หรือไม่ และเริ่มสับสนว่าข้าวค้างตู้เย็นกินต่อได้หรือเปล่า

กองบรรณาธิการ Sanook News จึงตรวจสอบข้อเท็จจริงเกี่ยวกับประเด็น “ข้าวค้างคืน ข้าวแช่ตู้เย็น” และอันตรายจากเชื้อ Bacillus cereus ว่ามีความเสี่ยงอย่างไร และควรจัดการกับอาหารเหลือโดยเฉพาะข้าวสุกอย่างไรให้ปลอดภัย ไม่ตกเป็นเหยื่อ Fake News หรือข่าวสุขภาพที่ทำให้ตื่นตระหนกเกินความเป็นจริง

คำถาม

จริงหรือไม่ว่า “ข้าวที่ทานเหลือ ถ้านำไปแช่ในตู้เย็นจะมีเชื้อ Bacillus cereus สร้างสารพิษ mycotoxin สะสมในร่างกาย ทำให้สมองล้า สมองเบลอ ฮอร์โมนแปรปรวน ภูมิคุ้มกันอ่อนแอ จึงไม่ควรเก็บข้าวที่กินเหลือไว้ในตู้เย็น แต่ควรทิ้งเท่านั้น”

การตรวจสอบ

จากข้อมูลที่มีการแชร์ ไลฟ์โค้ชสุขภาพอธิบายว่าในข้าวสุกจะมีเชื้อแบคทีเรีย Bacillus cereus ที่สามารถสร้างสารพิษ ซึ่งเธอเรียกว่า mycotoxin และอ้างว่าสารพิษนี้ไม่มีกลิ่น สี หรือรส เมื่อรับประทานข้าวที่แช่ตู้เย็นเป็นประจำ สารพิษจะสะสมในร่างกาย ทำให้สมองล้า สมองเบลอ ฮอร์โมนแปรปรวน และภูมิคุ้มกันอ่อนแอ จึงเสนอว่าไม่ควรเก็บข้าวที่เหลือไว้กินต่อ

อย่างไรก็ตาม จากข้อมูลด้านวิชาการที่ถูกต้อง เชื้อ Bacillus cereus เป็นแบคทีเรียที่ “อาจ” พบได้ในอาหารกลุ่มแป้งหลายชนิด เช่น ข้าว พาสต้า เส้นก๋วยเตี๋ยว มันบด ฯลฯ ไม่ได้จำกัดอยู่ที่ข้าวอย่างเดียว และไม่ได้หมายความว่าข้าวสุกทุกหม้อจะต้องมีเชื้อชนิดนี้ปนเปื้อนเสมอ ปัญหาหลักอยู่ที่ “การเก็บรักษาอาหารไม่เหมาะสม” โดยเฉพาะการปล่อยให้อาหารปรุงสุกวางทิ้งไว้ที่อุณหภูมิห้องนานเกินไป ทำให้เชื้อเจริญเติบโตและสร้างสารพิษได้

ข้อมูลจากโรงพยาบาลจุฬารัตน์ 9 แอร์พอร์ต ระบุเกี่ยวกับ “โรคข้าวผัด” หรือ Fried Rice Syndrome ว่าเป็นภาวะอาหารเป็นพิษจากเชื้อ Bacillus cereus ซึ่งสามารถสร้างสปอร์และผลิตสารพิษที่ทนความร้อน เชื้อนี้มักปนเปื้อนในอาหารกลุ่มแป้งที่ “เก็บรักษาผิดวิธี” เช่น อาหารที่ปรุงสุกแล้วแต่ตั้งทิ้งไว้นานเกิน 2 ชั่วโมงในอุณหภูมิห้อง ทำให้เชื้อแบ่งตัวและสร้างสารพิษจำนวนมาก หากรับประทานเข้าไปจะเสี่ยงมีอาการคลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย ปวดท้อง และในบางกรณีอาจรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิตได้

แพทย์และหน่วยงานด้านสาธารณสุขอธิบายตรงกันว่า การปนเปื้อน Bacillus cereus และการเกิดภาวะอาหารเป็นพิษ มีความสัมพันธ์อย่างชัดเจนกับ “การปล่อยอาหารสุกไว้ที่อุณหภูมิห้องนาน ๆ” ไม่ใช่การนำอาหารที่ทานเหลือไปเก็บในตู้เย็นโดยตรง ตรงกันข้าม การเก็บอาหารสุกในตู้เย็นอย่างถูกวิธีภายในเวลาที่เหมาะสม กลับช่วยลดความเสี่ยงของการเติบโตของเชื้อแบคทีเรียได้มากกว่า

ในข้อมูลที่ถูกแชร์ ยังมีความสับสนเรื่อง “ชนิดของสารพิษ” เนื่องจากสารพิษ mycotoxin เป็นสารพิษที่สร้างโดยเชื้อรา ไม่ใช่สารพิษหลักจากเชื้อ Bacillus cereus ซึ่งเป็นแบคทีเรีย ดังนั้น การอ้างว่า Bacillus cereus สร้างสารพิษ mycotoxin จนสะสมทำให้สมองล้า สมองเบลอ และฮอร์โมนแปรปรวน จึงเป็นการใช้คำไม่ถูกต้องทางวิชาการ และทำให้ผู้ฟังเกิดความตื่นตระหนกเกินความเป็นจริงต่อการกินข้าวที่เหลือแล้วเก็บในตู้เย็น

สำหรับแนวคิดที่ว่า “ข้าวที่กินไม่หมดต้องทิ้งอย่างเดียว ห้ามเก็บเข้าตู้เย็นเพราะอันตรายมาก” ไม่สอดคล้องกับหลักโภชนาการและความปลอดภัยด้านอาหารทั่วไป แนวทางที่ถูกต้องคือ เมื่อรับประทานอาหารไม่หมด ไม่ควรปล่อยไว้ที่อุณหภูมิห้องนานเกินไป โดยเฉพาะในสภาพอากาศร้อน ควรรีบเก็บใส่ภาชนะปิด แล้วแช่ตู้เย็น จากนั้นเมื่อต้องการรับประทานอีกครั้งควรอุ่นให้ร้อนทั่วถึงในระดับที่เหมาะสม เพื่อลดความเสี่ยงจากเชื้อแบคทีเรียและสารพิษที่อาจเกิดขึ้น

กรณีที่มีการยกตัวอย่าง “โรคข้าวผัด” และเหตุการณ์ผู้เสียชีวิตจากการรับประทานพาสต้า หรืออาหารกลุ่มแป้งที่เก็บไว้นานหลายวัน จุดเสี่ยงอยู่ที่การเก็บรักษาอาหารที่ไม่เหมาะสม เช่น ทิ้งไว้ที่อุณหภูมิห้องเป็นเวลาหลายชั่วโมงหรือหลายวัน หรือเก็บในตู้เย็นนานเกินกำหนด แล้วอุ่นไม่ร้อนทั่วถึง ไม่ใช่แค่การเก็บข้าวหรือพาสต้าในตู้เย็นตามหลักทั่วไปเพียงอย่างเดียว

สรุปภาพรวม กองบรรณาธิการ Sanook News พิจารณาแล้วว่า ข้อมูลบางส่วนในคลิปดังกล่าวมีพื้นฐานอ้างอิงจากเรื่องจริงเกี่ยวกับเชื้อ Bacillus cereus และอาหารเป็นพิษ แต่มีการนำเสนอในลักษณะที่ขยายความเสี่ยงเกินจริง สร้างความเข้าใจผิดว่าการเก็บข้าวที่ทานเหลือในตู้เย็นเป็นพฤติกรรมที่อันตรายมาก และควรทิ้งข้าวทุกครั้ง ซึ่งไม่ตรงกับแนวทางด้านความปลอดภัยอาหารที่หน่วยงานทางการและแพทย์แนะนำ

ข้อเท็จจริง

ข้อเท็จจริงคือ ข้าวที่ทานเหลือสามารถเก็บแช่ในตู้เย็นและนำมาอุ่นกินต่อได้ หากไม่ปล่อยทิ้งไว้นอกตู้เย็นนานเกินไป เก็บในภาชนะสะอาดปิดสนิท และอุ่นให้ร้อนทั่วถึงก่อนรับประทาน ข้อมูลที่อ้างว่าข้าวแช่ตู้เย็น “อันตรายมาก ควรทิ้งเท่านั้น” เป็นการขยายความเสี่ยงเกินจริง ไม่ตรงกับหลักวิชาการด้านความปลอดภัยอาหาร และเป็นลักษณะข่าวลวง/ข้อมูลบิดเบือนด้านสุขภาพ

• หนุ่มทรุด หมอชี้เป็นมะเร็ง เพราะลืมล้างส่วนนี้ใน "หม้อหุงข้าว" ช็อก พลาดกันแทบทุกบ้าน!
• เตือนแล้วนะ! วัตถุดิบอาหาร 3 สิ่งที่ “ห้าม” ใส่ตู้เย็นเด็ดขาด

อ้างอิง

1. คำอธิบายเกี่ยวกับเชื้อ Bacillus cereus และ “โรคข้าวผัด (Fried Rice Syndrome)” จากข้อมูลของโรงพยาบาลจุฬารัตน์ 9 แอร์พอร์ต
2. ข้อมูลวิชาการด้านความปลอดภัยอาหารและการเก็บรักษาอาหารสุกจากหน่วยงานสาธารณสุขไทยและต่างประเทศ
3. การสังเคราะห์และตรวจสอบเนื้อหาจากคลิปไลฟ์โค้ชสุขภาพ โดยกองบรรณาธิการ Sanook News