จิตใต้สำนึก "ปฏิเสธความตาย" ไขปริศนาทำไมลึกๆ มนุษย์แอบคิดว่า "ตัวเองเป็นข้อยกเว้น"

ในเชิงนัยหรือตรรกะ มนุษย์ทุกคนต่างรู้ดีว่าความตายคือสิ่งเดียวที่แน่นอนที่สุดในชีวิต แต่ในระดับ "จิตใต้สำนึก" เราเคยตั้งคำถามไหมว่า ทำไมลึกๆ แล้วเราถึงมักรู้สึกว่าความตายเป็นเรื่องของคนอื่น และเราอาจจะเป็นข้อยกเว้นที่ไม่ต้องเจอสิ่งนี้?

มีตลกในกองทัพเรื่องหนึ่งที่อดีตทหารเคยเล่าให้ฟัง มันสะท้อนมุมมองของผู้คนที่มีต่อความตายได้อย่างน่าสนใจ เรื่องมีอยู่ว่า...

นายทหารระดับสูงคนหนึ่งหันไปพูดกับผู้ใต้บังคับบัญชาคนสนิทว่า
"ถ้าท่านนายพลถูกยิ้มตาย ฉันจะรับตำแหน่งแทนท่าน... แต่ถ้าฉันเกิดบาดเจ็บขึ้นมา นายค่อยมารับตำแหน่งแทนฉันนะ"

มุกตลกล้อเลียนนี้สะท้อนถึงปรากฏการณ์ทางจิตวิทยาที่น่าทึ่ง นั่นคือ "ความรู้สึกพิเศษในตัวเอง" (Sense of Specialness) ไม่ใช่ความรู้สึกว่าตัวเองเก่งหรือมีพรสวรรค์เหนือใคร แต่เป็นความรู้สึกว่า "ฉันเป็นข้อยกเว้นที่จะไม่อยู่ภายใต้กฎแห่งความตาย" นายทหารคนนั้นพร้อมที่จะจินตนาการถึงความตายของผู้อื่นได้เสมอ แต่ไม่ใช่ความตายของตัวเอง — และดูเหมือนพวกเราทุกคนก็มีความคิดลึกๆ ที่ไม่ต่างจากเขาเช่นกัน

ฟรอยด์ กับทฤษฎีจิตใต้สำนึกที่ไม่เชื่อเรื่องความตาย

ซิกมุนด์ ฟรอยด์ (Sigmund Freud) นักจิตวิเคราะห์ชื่อดัง ได้เสนอแนวคิดไว้ในบทความเกี่ยวกับความตายว่า ในระดับจิตใต้สำนึก มนุษย์เราไม่เชื่อในความตายของตัวเอง แต่เรายอมรับความตายของคนอื่นได้ แม้จะเป็นคนที่เรารักก็ตาม

ฟรอยด์อธิบายว่า ผู้ใหญ่มักยับยั้งชั่งใจไม่แสดงออกว่าแอบคิดถึงความตายของผู้อื่น แต่เด็กๆ มักจะพูดออกมาอย่างตรงไปตรงมา เช่น เด็กอาจพูดกับแม่ว่า "แม่จ๋า ถ้าแม่ตายไปแล้ว หนูจะขอทำแบบนั้นแบบนี้นะ"

แน่นอนว่าในระดับจิตสำนึก ทุกคนรู้ดีว่ามนุษย์ทุกคนต้องตาย และความตายเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่ความกลัวความตายในระดับจิตสำนึกกลับเป็นเพียงความรู้สึกฉาบฉวย ลึกๆ แล้วเราไม่เคย "เชื่อจริงๆ" ว่าตัวเองจะต้องตาย นั่นคือเหตุผลที่เมื่อผู้ป่วยได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคร้ายแรงระยะสุดท้าย พวกเขาจึงมักตอบสนองด้วยความตกใจและช็อกอย่างรุนแรง

การคิดว่าตัวเอง "เป็นข้อยกเว้น" คือกลไกปกป้องตัวเอง?

ยาลอมอธิบายว่า การแอบหวังลึกๆ ว่าเราจะไม่ตาย ทำหน้าที่เป็น กลไกการปกป้องจิตใจ (Self-Protection) จากความกลัวความตาย เพราะการมีชีวิตอยู่โดยไม่หมกมุ่นกับสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ถือเป็นเรื่องที่ดีต่อสุขภาพจิต หากเราต้องคิดถึงความตายของตัวเองอยู่ตลอดเวลา เราคงไม่สามารถแสวงหาความสุขหรือทำตามเป้าหมายระยะสั้นในชีวิตได้เลย

เรื่องนี้คล้ายกับแนวคิดของนักปรัชญา อิมมานูเอล คานท์ (Immanuel Kant) ที่เสนอว่า การที่พระเจ้าไม่ปรากฏตัวให้เห็นอย่างแจ่มชัด ช่วยให้มนุษย์ทำความดีจากมโนธรรมที่แท้จริง ไม่ใช่ทำเพราะความกลัวการลงโทษ ในทำนองเดียวกัน หากเราตระหนักถึงความตายของตัวเองตลอดเวลา มนุษย์เราคงไม่เหลือพลังใจในการใช้ชีวิต

นอกจากนี้ ฟรอยด์ยังเสริมว่า จิตใจของมนุษย์ "ไม่สามารถจินตนาการถึงความตายของตัวเองได้อย่างแท้จริง" เพราะเมื่อใดก็ตามที่เราพยายามจินตนาการถึงงานศพของตัวเอง หรือภาพโลกหลังจากที่เราตายไปแล้ว เท่ากับว่าเรากำลังจินตนาการว่าตัวเองกำลัง "เฝ้ามอง" เหตุการณ์นั้นในฐานะผู้สังเกตการณ์ ซึ่งแปลว่าจิตใต้สำนึกยังคงมองว่าเรามีชีวิตอยู่นั่นเอง

ตัวเราคือ "ศูนย์กลางของจักรวาล" ในสายตาตัวเอง

การมองโลกจากมุมมองของตัวเอง (Point of View) คือค่าเริ่มต้นของมนุษย์ คนอื่นคือเพื่อน คนแปลกหน้า หรือศัตรูที่สัมพันธ์กับตัวเรา ช่วงเวลาและสถานที่ที่เราอยู่นั้นสมจริงที่สุด และในมุมมองนี้ "ตัวเราคือศูนย์กลางของโลก"

แม้เราจะพยายามลองมองโลกในมุมมองของคนอื่น แต่มันก็ทำได้ยากและไม่สมบูรณ์ โลกที่ไม่มีตัวเราอยู่เลยเป็นโลกที่ดูแปลกแยก ไม่มีจุดยึดเหนี่ยว เพราะเราไม่สามารถเข้าไปรับรู้จิตใจของผู้อื่นได้อย่างลึกซึ้งเท่าจิตใจของตนเอง

บทสรุป: การที่จิตใต้สำนึกของเราปฏิเสธความตายและแอบคิดว่าตัวเองเป็นข้อยกเว้น ไม่ใช่ความเย่อหยิ่งหรือความผิดพลาดทางความคิด แต่มันคือธรรมชาติของระบบการรับรู้และกลไกปกป้องจิตใจที่ช่วยให้มนุษย์เราสามารถก้าวเดินต่อไปข้างหน้า และใช้ชีวิตในแต่ละวันได้อย่างมีความหมาย

•  สะพรึง! เด็กหนุ่มตายไป 6 นาที เผยสิ่งที่เจอในอีกมิติ ช็อก โลกมนุษย์เป็นแค่ที่ "ฝึกทาส"
•  โบราณห้าม! "เตียงชิดผนัง 2 มุมนี้" ขัดโชคลาภ-คนป่วยง่าย แนะขยับนิดเดียวชีวิตเปลี่ยน
• 7 ต้นไม้ ที่ปลูกไว้หน้าบ้าน "ดึงดูดเงิน" เหมือนขั้วแม่เหล็ก อยากแนะนำให้ทุกคนรู้!