"คุณพระนาย" คือใคร? ใหญ่กว่าพระยาหรือไม่ เปิดความจริงตำแหน่งสำคัญในอดีต

“พระนาย” คืออะไร? เจาะความหมายหัวหมื่นมหาดเล็กในประวัติศาสตร์ไทย

หากอ่านวรรณคดีไทยหรือชมละครย้อนยุค หลายคนอาจคุ้นกับคำว่า “พระนาย” หรือ “คุณพระนาย” โดยเฉพาะในเรื่องราวเกี่ยวกับราชสำนักและข้าราชการมหาดเล็ก แต่คำนี้ไม่ได้หมายถึงขุนนางทั่วไปที่มีบรรดาศักดิ์ขึ้นต้นด้วยคำว่า “พระ” และไม่ใช่ชื่อชั้นบรรดาศักดิ์โดยตรง

ตามพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 “พระนาย” หมายถึงคำเรียกหัวหมื่นมหาดเล็ก เช่น เจ้าหมื่นไวยวรนาถ เรียกว่า “พระนายไวยวรนาถ” ดังนั้น หากจะเข้าใจคำนี้ให้ถูกต้อง ต้องเริ่มจากการทำความรู้จักว่า “หัวหมื่นมหาดเล็ก” คือใคร และมีบทบาทอย่างไรในระบบราชสำนักไทย

“พระนาย” เป็นคำเรียกหัวหมื่นมหาดเล็ก

คำว่า “หัวหมื่น” หมายถึงตำแหน่งข้าราชการในกรมมหาดเล็ก โดยมีอยู่ 4 ตำแหน่ง และในอดีตมีการใช้บรรดาศักดิ์เรียกแตกต่างกันตามยุค เช่น “หมื่น” “เจ้าหมื่น” และ “จมื่น”

จึงไม่ควรเข้าใจว่า “พระนาย” เป็นบรรดาศักดิ์อีกระดับหนึ่งแยกจากระบบเดิม แต่เป็น คำที่ใช้เรียกผู้ดำรงตำแหน่งหัวหมื่นมหาดเล็ก โดยเฉพาะในบริบทของราชสำนัก การเรียกขานจึงสัมพันธ์กับตำแหน่งหน้าที่มากกว่าการเป็นชื่อยศโดยตรง

หัวหมื่นมหาดเล็กมี 4 ตำแหน่ง

กรมมหาดเล็กเป็นหน่วยงานในพระราชสำนัก และตามธรรมเนียมเดิมมีการแบ่งงานออกเป็น 4 เวร ได้แก่ เวรศักดิ์ เวรสิทธิ์ เวรฤทธิ์ และเวรเดช โดยมีหัวหมื่นเป็นผู้บังคับบัญชาสูงสุดของแต่ละเวร

เอกสารราชการของกรมมหาดเล็กในสมัยรัชกาลที่ 6 อธิบายว่า ตำแหน่งหัวหมื่นเป็นตำแหน่งระดับสูงของแต่ละเวร ขณะที่รายละเอียดหน้าที่และระบบการจัดงานของแต่ละเวรมีการปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัย ดังนั้นจึงไม่ควรนำรายละเอียดของช่วงเวลาหนึ่งไปใช้กับกรมมหาดเล็กทุกยุคโดยไม่ระบุช่วงเวลา

หัวหมื่นจึงมีหน้าที่หลักในการ บังคับบัญชาและดูแลมหาดเล็กในเวรของตน โดยลักษณะงานเกี่ยวข้องกับราชการในพระราชสำนัก และอาจแตกต่างกันตามระบบการจัดงานในแต่ละสมัย

แล้ว “จมื่น” กับ “เจ้าหมื่น” เกี่ยวข้องกับพระนายอย่างไร?

จุดนี้เป็นอีกเรื่องที่ทำให้หลายคนสับสน เพราะคำว่า “จมื่น” ไม่ได้หมายถึง “พระนาย” โดยตรง แต่ในบางยุคผู้ดำรงตำแหน่งหัวหมื่นมหาดเล็กใช้บรรดาศักดิ์เป็น “จมื่น” และจึงมีการเรียกหัวหมื่นมหาดเล็กว่า “พระนาย”

ต่อมาในรัชกาลที่ 4 ตำแหน่งหัวหมื่นมหาดเล็กทั้ง 4 ตำแหน่งอยู่ภายใต้การดูแลของจางวางกรมมหาดเล็ก และมีการใช้คำว่า “เจ้าหมื่น” กับหัวหมื่นมหาดเล็กในระบบการเรียกบรรดาศักดิ์ในเวลาต่อมา

ดังนั้น การพบชื่ออย่าง “จมื่นไวยวรนารถ” หรือ “เจ้าหมื่นไวยวรนาถ” ในเอกสารต่างยุค ไม่ได้หมายความว่าเป็นคนละตำแหน่งเสมอไป แต่ต้องพิจารณาทั้ง ช่วงเวลา บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งราชการ ประกอบกัน

“พระนาย” ต่างจาก “คุณพระ” อย่างไร?

คำว่า “พระนาย” มีความหมายเฉพาะเจาะจงกว้าง ๆ ว่าเป็นคำเรียกหัวหมื่นมหาดเล็ก ขณะที่คำว่า “คุณพระ” เป็นคำเรียกที่เกี่ยวข้องกับผู้มีบรรดาศักดิ์ชั้นพระในบริบทการเรียกขานทั่วไป

ดังนั้น แม้คำทั้งสองจะมีคำว่า “พระ” เหมือนกัน แต่ไม่ควรนำมาใช้แทนกันทั้งหมด เพราะ “พระนาย” ผูกกับตำแหน่งหัวหมื่นมหาดเล็กโดยเฉพาะ ขณะที่ “คุณพระ” ไม่ได้ระบุว่าบุคคลนั้นต้องเป็นหัวหมื่นมหาดเล็ก

“พระนาย” ในเรื่องขุนช้างขุนแผน

ตัวอย่างที่ทำให้คำว่า “พระนาย” เป็นที่รู้จักในวงกว้างมาจาก ขุนช้างขุนแผน โดยหอสมุดแห่งชาติอธิบายเรื่องของ พลายงาม ว่าได้รับบรรดาศักดิ์เป็น “หมื่นไวยวรนาถ” และดำรงตำแหน่งหัวหมื่นมหาดเล็ก ซึ่งมีการเรียกกันว่า “พระไวย” หรือ “พระนาย”

จึงไม่น่าแปลกที่ผู้อ่านวรรณคดีจะพบคำว่า “พระนาย” ในบริบทที่เกี่ยวข้องกับพระไวยหรือหัวหมื่นมหาดเล็ก เพราะเป็นการใช้คำเรียกที่สอดคล้องกับตำแหน่งของตัวละครในเรื่อง

ตัวอย่างบุคคลสำคัญที่เคยเป็นหัวหมื่นมหาดเล็ก

อีกตัวอย่างหนึ่งคือ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ซึ่งเริ่มรับราชการเป็นมหาดเล็ก ก่อนเลื่อนขึ้นเป็นหลวงสิทธิ์ นายเวรมหาดเล็ก และใน พ.ศ. 2384 ได้เป็น จมื่นไวยวรนารถ หัวหมื่นมหาดเล็ก ต่อมาใน พ.ศ. 2393 ได้เลื่อนเป็นพระยาศรีสุริยวงศ์ จางวางมหาดเล็ก

เส้นทางราชการของช่วง บุนนาค จึงเป็นตัวอย่างที่สะท้อนให้เห็นว่า การรับราชการในกรมมหาดเล็กสามารถเป็นส่วนหนึ่งของเส้นทางการก้าวหน้าสู่ตำแหน่งสำคัญในราชการได้ แต่ไม่ควรสรุปว่าหัวหมื่นมหาดเล็กทุกคนจะต้องเลื่อนขึ้นเป็นขุนนางระดับสูงในเวลาต่อมา

สรุป “พระนาย” คืออะไร?

“พระนาย” คือคำเรียกหัวหมื่นมหาดเล็ก ซึ่งเป็นตำแหน่งสำคัญในกรมมหาดเล็ก ไม่ใช่ชื่อชั้นบรรดาศักดิ์ที่แยกออกมาเป็นอีกระดับหนึ่ง การใช้คำนี้จึงต้องพิจารณาควบคู่กับตำแหน่งและช่วงเวลาทางประวัติศาสตร์

หัวหมื่นมหาดเล็กมี 4 ตำแหน่งตามระบบ 4 เวรของกรมมหาดเล็ก ส่วนบรรดาศักดิ์ของผู้ดำรงตำแหน่งมีการเปลี่ยนแปลงตามยุค เช่น “จมื่น” และ “เจ้าหมื่น” นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมเอกสารหรือวรรณคดีแต่ละยุคอาจใช้คำเรียกแตกต่างกัน

ดังนั้น หากเจอคำว่า “พระนาย” ในวรรณคดีหรือละครย้อนยุค สิ่งที่ควรนึกถึงเป็นอันดับแรกคือ หัวหมื่นมหาดเล็กในราชสำนัก ไม่ใช่การตีความว่าเป็นเพียง “คุณพระ” หรือเป็นบรรดาศักดิ์ชั้นหนึ่งที่ใช้กับขุนนางทุกประเภท

•  เฉลยแล้ว! จังหวัดที่อยู่ "กึ่งกลางประเทศไทย" จริงๆ หลายคนตอบผิด ไม่ใช่กรุงเทพ?
• รวมกษัตริย์ไทย "สู้ศึกบนหลังช้าง" ตำนานวีรกรรม คนแรกอายุเพียง 19 ปี พูดชื่อใครก็รู้จัก!!
• เปิดชื่อ 5 กษัตริย์ "ลูกมากที่สุด" ในประวัติศาสตร์โลก อันดับ 1 ทะลุพันคน มีไทยติดโผไหม?

แหล่งข้อมูล

1. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 สำนักงานราชบัณฑิตยสภา
2. แบบเรียนราชการกรมมหาดเล็ก ภาค 1 ตำแหน่งและหน้าที่ราชการ กรมศิลปากร
3. เอกสารและข้อมูลจากหอสมุดแห่งชาติ เรื่องขุนช้างขุนแผน
4. ข้อมูลประวัติสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค)