เกิดทันไหม "กิ่งอำเภอ" ใหญ่กว่าตำบลแต่ไม่เท่าอำเภอ จังหวัดใครเคยมีบ้าง?

เกิดทันไหม "กิ่งอำเภอ" เขตปกครองของจังหวัดที่ใหญ่กว่าตำบลแต่ไม่เท่าอำเภอ ก่อนถูกฐานะทั้งประเทศ บ้านใครเคยเป็นมาก่อนบ้าง?

สำหรับคนรุ่นใหม่ที่เติบโตมาในยุคปัจจุบัน คำว่า "กิ่งอำเภอ" อาจเป็นคำที่ไม่คุ้นหูนัก แต่สำหรับผู้ที่อาศัยอยู่ในต่างจังหวัดมานาน นี่คือเขตการปกครองที่มีบทบาทสำคัญในการเชื่อมต่อระหว่างระดับ "ตำบล" และ "อำเภอ" โดยกิ่งอำเภอถือเป็นส่วนย่อยของอำเภอที่มีเจ้าหน้าที่รัฐไปปฏิบัติงานประจำ เพื่อดูแลทุกข์สุขของราษฎรในพื้นที่ที่อยู่ห่างไกลหรือเข้าถึงได้ยาก

ข้อมูลจากกรมการปกครองระบุว่า การจัดตั้งกิ่งอำเภอมักเป็นขั้นตอนเริ่มต้นก่อนที่จะยกฐานะเป็นอำเภอเต็มตัวในอนาคต หากพื้นที่นั้นมีความเจริญและประชากรหนาแน่นขึ้น อำเภอส่วนใหญ่ในประเทศไทยที่ตั้งขึ้นในยุคหลังจึงมักจะเคยผ่านสถานะการเป็นกิ่งอำเภอมาก่อนแทบทั้งสิ้น

หลักเกณฑ์การจัดตั้ง: กิ่งอำเภอเกิดขึ้นได้อย่างไร

การจัดตั้งกิ่งอำเภอในอดีตไม่ได้เกิดขึ้นอย่างลอยๆ แต่มีระเบียบจากกระทรวงมหาดไทยกำหนดไว้อย่างชัดเจน โดยพิจารณาจาก 2 กรณีหลัก ดังนี้

• กรณีชุมชนหนาแน่น: ต้องมีราษฎรไม่น้อยกว่า 30,000 คน และมีตำบลในความดูแลไม่น้อยกว่า 5 ตำบล
• กรณีชุมชนห่างไกล: ต้องมีราษฎรไม่น้อยกว่า 15,000 คน มีตำบลไม่น้อยกว่า 4 ตำบล และที่ว่าการกิ่งอำเภอใหม่ต้องอยู่ห่างจากที่ว่าการอำเภอเดิมไม่น้อยกว่า 25 กิโลเมตร

ในด้านการบริหารจัดการ กิ่งอำเภอจะมี "ปลัดอำเภอผู้เป็นหัวหน้าประจำกิ่งอำเภอ" (หรือที่เรียกกันติดปากว่า ปห.กิ่ง) เป็นผู้รับผิดชอบหลักในการปฏิบัติราชการแทนนายอำเภอ ทำให้ประชาชนในพื้นที่ห่างไกลไม่ต้องเดินทางไกลเข้าไปยังตัวอำเภอหลัก

ปี 2550: ปิดตำนานกิ่งอำเภอ ยกฐานะเป็นอำเภอทั่วประเทศ

จุดเปลี่ยนครั้งประวัติศาสตร์เกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2550 เมื่อกระทรวงมหาดไทยเล็งเห็นถึงความจำเป็นในการเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารราชการแผ่นดิน และเพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา 5 ธันวาคม 2550 จึงได้มีการเสนอยกฐานะกิ่งอำเภอทั้งหมดขึ้นเป็นอำเภอ

เมื่อวันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2550 ราชกิจจานุเบกษาได้เผยแพร่พระราชกฤษฎีกาตั้งอำเภอใหม่ ส่งผลให้ กิ่งอำเภอทั้ง 81 แห่ง ใน 39 จังหวัด ยกฐานะขึ้นเป็น "อำเภอ" ทั้งหมดโดยพร้อมเพรียงกัน 

โคราชในอดีต

รายชื่อ 81 กิ่งอำเภอใน 39 จังหวัด ที่ยกฐานะเป็นอำเภอเมื่อปี พ.ศ. 2550

จังหวัด	รายชื่อกิ่งอำเภอ (ฐานะเดิม)
กาฬสินธุ์	สามชัย, นาคู, ฆ้องชัย, ดอนจาน
กำแพงเพชร	โกสัมพีนคร, บึงสามัคคี
ขอนแก่น	โคกโพธิ์ไชย, ซำสูง, หนองนาคำ, บ้านแฮด, โนนศิลา, เวียงเก่า
จันทบุรี	เขาคิชฌกูฏ
ฉะเชิงเทรา	คลองเขื่อน
ชลบุรี	เกาะจันทร์
ชัยนาท	หนองมะโมง, เนินขาม
ชัยภูมิ	ซับใหญ่
เชียงราย	เวียงเชียงรุ้ง, ดอยหลวง
เชียงใหม่	แม่ออน, ดอยหล่อ
ตรัง	หาดสำราญ
ตราด	เกาะกูด, เกาะช้าง
ตาก	วังเจ้า
นครพนม	วังยาง
นครราชสีมา	เมืองยาง, บัวลาย, สีดา, เทพารักษ์, พระทองคำ, ลำทะเมนชัย
นครศรีธรรมราช	นบพิตำ, ช้างกลาง
นครสวรรค์	ชุมตาบง, แม่เปิน
น่าน	ภูเพียง
บุรีรัมย์	บ้านด่าน, แคนดง
ประจวบคีรีขันธ์	สามร้อยยอด
พะเยา	ภูกามยาว, ภูซาง
พัทลุง	ศรีนครินทร์
พิจิตร	ดงเจริญ, บึงนาราง, สากเหล็ก
มหาสารคาม	กุดรัง, ชื่นชม
ร้อยเอ็ด	เชียงขวัญ, หนองฮี, ทุ่งเขาหลวง
ระนอง	สุขสำราญ
ระยอง	เขาชะเมา, นิคมพัฒนา
ราชบุรี	บ้านคา
ลำพูน	เวียงหนองล่อง
เลย	เอราวัณ, หนองหิน
ศรีสะเกษ	โพธิ์ศรีสุวรรณ, ศิลาลาด
สตูล	มะนัง
สมุทรปราการ	บางเสาธง
สระแก้ว	โคกสูง, วังสมบูรณ์
สุราษฎร์ธานี	วิภาวดี
สุรินทร์	พนมดงรัก, ศรีณรงค์, เขวาสินรินทร์, โนนนารายณ์
หนองคาย	สระใคร, เฝ้าไร่, รัตนวาปี, โพธิ์ตาก
อุดรธานี	กู่แก้ว, ประจักษ์ศิลปาคม
อุบลราชธานี	นาเยีย, นาตาล, เหล่าเสือโก้ก, สว่างวีระวงศ์, น้ำขุ่น

 

นับตั้งแต่วันที่พระราชกฤษฎีกามีผลบังคับใช้ ประเทศไทยจึงไม่มีเขตการปกครองในระดับกิ่งอำเภอหลงเหลืออยู่อีกต่อไป เหลือเพียงจังหวัด อำเภอ ตำบล และหมู่บ้าน ตามลำดับ การเรียกชื่อ "กิ่งอำเภอ" ในปัจจุบันจึงกลายเป็นเพียงความทรงจำที่สะท้อนถึงการขยายตัวของชุมชนและการพัฒนาโครงสร้างการปกครองของไทยในอดีต