ไม่ใช่แค่ไทย?! ประเทศใดในเอเชียที่ "ไม่เคย" ตกเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตก

09 มี.ค. 69 (10:33 น.) พิมพ์

แชร์เรื่องนี้

แชร์เรื่องนี้Line Twitter Facebook

ไม่ใช่แค่ไทย! รู้หรือไม่ ประเทศใดในเอเชียที่ไม่เคยตกเป็น “อาณานิคมของชาติตะวันตก”

เมื่อกล่าวถึงประเทศที่ไม่เคยตกเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตก หลายคนมักนึกถึงประเทศไทยเป็นประเทศแรก เพราะในช่วงยุคล่าอาณานิคม หลายประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ต่างถูกผนวกหรืออยู่ภายใต้การปกครองของจักรวรรดิยุโรป อย่างไรก็ตาม หากมองในระดับทวีปเอเชีย ยังมีอีกหนึ่งประเทศที่มักถูกกล่าวถึงควบคู่กับไทยอยู่เสมอ นั่นคือประเทศญี่ปุ่น

ในทางประวัติศาสตร์ คำว่า “อาณานิคม” หมายถึงดินแดนที่อยู่ภายใต้การปกครองโดยตรงของมหาอำนาจจากภายนอก แม้ว่าหลายประเทศอาจเคยเผชิญแรงกดดันทางการเมือง เศรษฐกิจ หรือการทูตจากชาติมหาอำนาจ แต่บางประเทศก็ยังสามารถรักษาสถานะรัฐเอกราชไว้ได้ตลอดช่วงเวลาที่จักรวรรดิยุโรปขยายอำนาจไปทั่วโลก

“สยาม” กับการรักษาเอกราชท่ามกลางยุคล่าอาณานิคม

ประเทศไทยหรือสยามในอดีต มักถูกยกเป็นกรณีศึกษาสำคัญของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เพราะเป็นประเทศเดียวในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ไม่เคยถูกตั้งเป็นอาณานิคมของมหาอำนาจยุโรปโดยตรง ในช่วงศตวรรษที่ 19 และต้นศตวรรษที่ 20 จักรวรรดิอังกฤษและฝรั่งเศสต่างขยายอำนาจเข้ามาในภูมิภาค ขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านหลายแห่งตกอยู่ภายใต้การปกครองของชาติตะวันตก

นักประวัติศาสตร์จำนวนมากอธิบายว่า สยามสามารถรักษาเอกราชไว้ได้จากการดำเนินนโยบายทางการทูตอย่างรอบคอบ ควบคู่กับการปฏิรูปประเทศในสมัยรัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5 การปรับปรุงระบบกฎหมาย การบริหารราชการ และโครงสร้างรัฐ ช่วยให้สยามสามารถคงสถานะรัฐเอกราชไว้ได้ท่ามกลางแรงกดดันจากจักรวรรดิใหญ่ในยุคนั้น

การปฏิรูปเมจิกับการเปลี่ยนผ่านของ “ญี่ปุ่น”

ญี่ปุ่นเป็นหนึ่งในประเทศเอเชียที่ไม่เคยตกเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตก แม้จะเผชิญแรงกดดันจากมหาอำนาจตะวันตกในช่วงศตวรรษที่ 19 โดยเฉพาะหลังการมาถึงของกองเรือสหรัฐอเมริกาที่นำโดยพลเรือจัตวา แมทธิว เพอร์รี ซึ่งทำให้ญี่ปุ่นต้องเปิดประเทศหลังจากดำเนินนโยบายปิดประเทศมาเป็นเวลานาน

การเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญเกิดขึ้นในยุคเมจิ ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1868 เป็นต้นมา ญี่ปุ่นเร่งดำเนินการปฏิรูปประเทศในหลายด้าน ทั้งการเมือง เศรษฐกิจ อุตสาหกรรม และการทหาร การพัฒนาอย่างรวดเร็วนี้ช่วยให้ญี่ปุ่นสามารถปรับตัวเข้าสู่ระบบรัฐสมัยใหม่ และรักษาเอกราชของประเทศไว้ได้ในช่วงที่มหาอำนาจตะวันตกกำลังขยายอิทธิพลไปทั่วโลก

ทั้งนี้ แม้ญี่ปุ่นจะไม่เคยตกเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตก แต่หลังจากแพ้สงครามโลกครั้งที่สองในปี 1945 ญี่ปุ่นถูกฝ่ายสัมพันธมิตรนำโดยสหรัฐอเมริกาเข้ายึดครองประเทศชั่วคราว ระหว่างปี 1945–1952 เพื่อปฏิรูปการเมือง เศรษฐกิจ และกองทัพ อย่างไรก็ตาม นักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ถือว่าช่วงเวลาดังกล่าวเป็น “การยึดครองหลังสงคราม” (military occupation) ไม่ใช่การเป็นอาณานิคม เนื่องจากไม่ได้มีการผนวกดินแดนหรือปกครองในฐานะอาณานิคมถาวร

ประเทศอื่นๆ ที่มักถูกกล่าวถึงในบริบทเดียวกัน

นอกจากไทยและญี่ปุ่นแล้ว ยังมีประเทศบางแห่งที่มักถูกกล่าวถึงเมื่อมีการพูดถึงประเทศที่ไม่เคยตกเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตก เช่น เอธิโอเปีย ซึ่งถือเป็นหนึ่งในไม่กี่ประเทศของแอฟริกาที่สามารถรักษาเอกราชไว้ได้ในช่วงยุคล่าอาณานิคม อย่างไรก็ตาม เอธิโอเปียเคยถูกอิตาลียึดครองในช่วงปี 1936–1941 ก่อนจะได้รับเอกราชคืนหลังสงครามโลกครั้งที่สอง

ไลบีเรีย ก็เป็นอีกประเทศหนึ่งที่มักถูกกล่าวถึงเช่นกัน เนื่องจากไม่ได้ตกอยู่ภายใต้การปกครองของจักรวรรดิยุโรปแบบประเทศอื่นในแอฟริกา แต่จุดกำเนิดของประเทศเกี่ยวข้องกับการตั้งถิ่นฐานของอดีตทาสจากสหรัฐอเมริกา ซึ่งทำให้ประวัติศาสตร์ของประเทศมีบริบทเฉพาะตัว

ในเอเชีย เนปาล และ ภูฏาน มักถูกกล่าวถึงในบางแหล่งข้อมูลว่าไม่เคยตกเป็นอาณานิคมโดยตรง แม้จะมีความสัมพันธ์เชิงอำนาจกับจักรวรรดิอังกฤษในบางช่วงเวลา ขณะที่ตองกาในมหาสมุทรแปซิฟิก แม้ไม่เคยเป็นอาณานิคมเต็มรูปแบบ แต่เคยมีสถานะเป็นรัฐในอารักขาของอังกฤษ

อัฟกานิสถาน ก็เป็นอีกประเทศหนึ่งที่มักถูกกล่าวถึงในบริบทนี้ แม้ว่าจักรวรรดิอังกฤษจะพยายามขยายอำนาจเข้ามาหลายครั้งในช่วงศตวรรษที่ 19 แต่ก็ไม่สามารถผนวกอัฟกานิสถานให้เป็นอาณานิคมได้โดยตรง

ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่ควรทำความเข้าใจ

บางประเทศในเอเชียมักถูกกล่าวถึงในประเด็นนี้เช่นกัน แต่ในทางประวัติศาสตร์มีหลักฐานชัดเจนว่ามีช่วงเวลาที่อยู่ภายใต้การปกครองของต่างชาติ ตัวอย่างสำคัญคือเกาหลี ซึ่งถูกญี่ปุ่นผนวกในปี ค.ศ. 1910 และอยู่ภายใต้การปกครองของญี่ปุ่นจนถึงปี ค.ศ. 1945

ส่วนประเทศอย่างจีน อิหร่าน ซาอุดีอาระเบีย หรืออัฟกานิสถาน แม้จะไม่เคยถูกตั้งเป็นอาณานิคมแบบเต็มรูปแบบเหมือนหลายประเทศในเอเชียและแอฟริกา แต่ก็เคยเผชิญการแทรกแซง การแบ่งเขตอิทธิพล หรือสนธิสัญญาที่ไม่เท่าเทียมกับมหาอำนาจในบางช่วงเวลา

จากข้อมูลทางประวัติศาสตร์ ประเทศในเอเชียที่มักถูกกล่าวถึงอย่างชัดเจนว่าไม่เคยตกเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตก ได้แก่ ไทยและญี่ปุ่น ซึ่งสามารถรักษาสถานะรัฐเอกราชไว้ได้ตลอดช่วงยุคล่าอาณานิคม แม้จะเผชิญแรงกดดันจากมหาอำนาจต่างชาติในหลายช่วงเวลา

ขณะที่บางประเทศในเอเชีย เช่น เนปาล ภูฏาน หรืออัฟกานิสถาน แม้จะไม่เคยถูกตั้งเป็นอาณานิคมโดยตรง แต่ก็มีความสัมพันธ์เชิงอำนาจหรืออยู่ภายใต้อิทธิพลของมหาอำนาจในบางยุคสมัย ทำให้บริบททางประวัติศาสตร์มีความซับซ้อนมากกว่าที่หลายคนเข้าใจ