ทำไม "นางวันทอง" ถึงกลายเป็น "ผีเปรต" หลังถูกประหาร? ตำนานตอนจบที่หลายคนไม่เคยรู้

ผีเปรตนางวันทอง เปิดตำนานลับหลังถูกประหาร จากเสภา ขุนช้างขุนแผน ที่หลายคนอาจไม่เคยอ่านถึงตอนนี้

หลายคนรู้จัก “วันทอง” ในฐานะหญิงสองใจในวรรณคดีไทย แต่มีตำนานเล่าว่า หลังถูกประหาร ชะตากรรมของเธอไม่ได้จบแค่นั้น เพราะบางความเชื่อระบุว่า วิญญาณของวันทองต้องไปเกิดเป็น “เปรต” เพื่อชดใช้กรรม

ผีเปรตนางวันทอง เป็นเรื่องเล่าที่หลายคนอาจเคยได้ยินผ่าน ๆ แต่ไม่แน่ใจว่ามีอยู่ในวรรณคดีจริงหรือไม่ คำตอบคือ ในเสภาเรื่อง ขุนช้างขุนแผน มีตอนต่อจากการประหารนางวันทอง ที่กล่าวถึงการกลับมาปรากฏตัวของเธอในสภาพน่าสะพรึงกลัว เพื่อไปเตือนลูกชายก่อนออกรบ จึงเป็นเหตุสำคัญที่ทำให้ความเชื่อเรื่อง ผีเปรตนางวันทอง ถูกพูดถึงต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน

จุดนี้สำคัญมาก เพราะถ้าเล่าเพียงว่าหลังถูกประหารแล้วมีคนเชื่อว่านางวันทองกลายเป็นเปรต ผู้อ่านอาจรู้สึกว่ายังเป็นเพียงการตีความกว้าง ๆ แต่เมื่อพิจารณาจากเนื้อหาในเสภาตอนหลัง จะเห็นชัดขึ้นว่าเรื่องนี้มีฐานจากบทประพันธ์จริง ไม่ได้เป็นเพียงตำนานที่ถูกแต่งเติมขึ้นภายหลังทั้งหมด

จุดเริ่มต้นของชะตากรรม “นางวันทอง” หลังคำตัดสินประหาร

ในตอนสำคัญของเรื่อง พระพันวษาทรงกริ้วที่นางวันทองไม่อาจตัดสินใจเลือกอยู่กับชายฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งอย่างเด็ดขาด จึงมีพระราชโองการให้ประหารชีวิต เหตุการณ์นี้ทำให้ “วันทอง” กลายเป็นตัวละครที่ถูกจดจำมากที่สุดตัวหนึ่งในวรรณคดีไทย เพราะเธอไม่ได้จบลงด้วยความสมหวัง แต่จบลงด้วยโศกนาฏกรรมที่ทั้งสะเทือนใจและชวนให้ถกเถียงมาถึงทุกวันนี้

อย่างไรก็ตาม เรื่องของนางวันทองไม่ได้สิ้นสุดลงแค่ตรงลานประหาร เพราะเสภา ขุนช้างขุนแผน ยังดำเนินต่อ และมีตอนที่เผยให้เห็นว่าแม้ตายไปแล้ว นางวันทองก็ยัง “ผูกใจด้วยลูกยา” หรือยังห่วงลูกชายอย่างยิ่ง ความผูกพันนี้เองเป็นกุญแจสำคัญที่ทำให้เรื่อง ผีเปรตนางวันทอง มีน้ำหนักมากขึ้น

ตอนสำคัญที่หลายคนลืมเล่า: ผีเปรตนางวันทองไปห้ามลูกชายออกรบ

หลักฐานชัดที่สุดอยู่ในเสภา ตอนที่ ๔๐ พระไวยแตกทัพ หลังจากนางวันทองเสียชีวิตไปแล้ว พระไวยหรือพลายงาม ผู้เป็นลูกชาย กำลังจะยกทัพออกศึก ในช่วงเวลานั้นได้มีวิญญาณของมารดามาปรากฏตัวเพื่อเตือนภัย บอกให้ระวังอันตรายจากศึกครั้งนี้ และสะท้อนว่านางยังคงเป็นห่วงลูกแม้ตายไปแล้ว

เนื้อความช่วงหนึ่งระบุถึงวันทองในฐานะผู้ถูกประหาร และกล่าวชัดว่าตายไปแล้วยังผูกใจอยู่กับลูก พร้อมทั้งมาบอกร้ายดีแก่พระไวย ใจความนี้ทำให้ผู้อ่านจำนวนมากเข้าใจทันทีว่า เรื่อง “วันทองกลายเป็นเปรต” ไม่ได้เป็นเพียงคำเล่าลือ แต่มีรากมาจากเหตุการณ์ในตัวบทเสภาเองอย่างชัดเจน

ย่อหน้าที่อ้างอิงกลอนเสภาเรื่อง “เปรตวันทอง”

ในบทเสภามีข้อความสำคัญที่มักถูกยกมาอ้างถึง เช่น “ชื่อว่าวันทองที่ต้องโทษ” และ “ตายไปใจผูกด้วยลูกยา” ก่อนตามด้วยการบรรยายว่า “เป็นเปรตสูงเยี่ยมเทียมสวรรค์” ใจความช่วงนี้จึงเป็นหลักฐานเด่นที่ทำให้คนจำนวนมากเชื่อว่า วรรณคดีได้เล่าถึงสภาพหลังความตายของนางวันทองไว้จริง และภาพจำเรื่อง ผีเปรตนางวันทอง ก็เกิดขึ้นจากตอนนี้เอง

ยิ่งไปกว่านั้น หลังวิญญาณมารดาปรากฏตัว พระไวยยังเกิดความหวาดหวั่นและกล่าวในทำนองว่า แม่ของตน “เอาเพศเป็นเปรตอสุรกาย” พร้อมทั้งรับรู้ว่ามารดามาห้ามมิให้ตนไปประจญศึก ข้อความตรงนี้ยิ่งตอกย้ำว่า เสภาไม่ได้เพียงบอกว่าดวงวิญญาณวันทองมาหาลูกเท่านั้น แต่ยังบรรยายภาพลักษณ์ของเธอในแบบที่สอดคล้องกับคติ “เปรต” อย่างเด่นชัด

ทำไมวันทองจึงถูกเล่าว่ากลายเป็นเปรต

ในมุมของคติความเชื่อไทย เปรตคือภพภูมิของผู้ที่ยังต้องรับผลกรรม และมักถูกวาดภาพให้มีรูปร่างสูง ผอม น่าเวทนา หรือผิดเพี้ยนจากสภาพมนุษย์ปกติ เมื่อนำคตินี้มาเชื่อมกับเสภาตอนที่นางวันทองกลับมาหาพระไวยในสภาพน่าสะพรึงกลัว จึงไม่น่าแปลกใจที่คนอ่านหลายยุคจะจดจำเธอในภาพ “เปรตนางวันทอง” มากกว่าการเป็นเพียงวิญญาณทั่วไป

อีกเหตุผลหนึ่งคือ ตัวบทเสภาไม่ได้เล่าแบบคลุมเครือ แต่บอกทั้งที่มาของการตาย ความผูกพันกับลูก และการปรากฏตัวในเพศเปรตอย่างต่อเนื่อง ทำให้เรื่องนี้มีพลังมากในเชิงอารมณ์ เพราะผู้อ่านจะเห็นทั้งความทุกข์ของผู้เป็นแม่และผลสะท้อนจากชะตากรรมหลังความตายอยู่ในฉากเดียวกัน

อีกมุมหนึ่งของการตีความ “วันทอง” ในสายตาคนยุคใหม่

แม้เรื่อง ผีเปรตนางวันทอง จะมีฐานจากเสภาอย่างชัดเจน แต่นักอ่านยุคใหม่จำนวนไม่น้อยก็มองว่า การกลายเป็นเปรตของนางวันทองไม่ควรถูกอ่านเพียงมิติเรื่องบาปของผู้หญิงสองใจเท่านั้น เพราะหากมองให้ลึกลงไป วันทองคือผู้หญิงที่อยู่ท่ามกลางแรงกดดันจากผู้ชาย อำนาจรัฐ และค่านิยมของสังคมในยุคนั้นอย่างหนักหน่วง

ด้วยเหตุนี้ ภาพของนางวันทองหลังความตายจึงอาจถูกมองได้สองทางพร้อมกัน ทางแรกคือภาพตามคติความเชื่อเรื่องกรรมและภพภูมิ ส่วนอีกทางคือภาพแทนของผู้หญิงที่แม้ตายไปแล้วก็ยังไม่อาจหลุดพ้นจากความทุกข์และความห่วงใยลูก จุดนี้เองทำให้เรื่องของวันทองยังร่วมสมัย และถูกหยิบมาพูดซ้ำในทุกยุค

บทสรุป: ผีเปรตนางวันทอง มีอยู่จริงในเรื่องเล่าหลังความตาย

หากถามว่า ผีเปรตนางวันทอง เป็นเพียงตำนานที่คนรุ่นหลังแต่งเติมขึ้นหรือไม่ คำตอบคือ ไม่ใช่ทั้งหมด เพราะในเสภา ขุนช้างขุนแผน ตอนที่ ๔๐ พระไวยแตกทัพ มีการเล่าถึงการกลับมาของนางวันทองหลังถูกประหารอย่างชัดเจน ทั้งการมาห้ามลูกชายออกรบ การบอกร้ายดี และการบรรยายสภาพ “เป็นเปรต” ซึ่งเป็นหัวใจของเรื่องนี้โดยตรง

ดังนั้น เวลาเราพูดถึง “เปรตนางวันทอง” จึงไม่ได้พูดถึงเพียงเรื่องผีหรือความเชื่อพื้นบ้านเท่านั้น แต่กำลังพูดถึงฉากหนึ่งในวรรณคดีไทยที่ทรงพลังมากที่สุดฉากหนึ่ง เป็นฉากที่รวมทั้งความรักของแม่ ความเศร้าหลังความตาย และภาพจำอันหลอกหลอนที่ทำให้ชื่อของนางวันทองยังคงถูกพูดถึงไม่รู้จบ

• ครั้งแรกที่ต่างชาติบันทึกถึง “สยาม” เมื่อ 500 ปีก่อน รู้ไหมว่าพวกเขาพูดถึงเราอย่างไร?
• พาท่องอดีต จากยุค ร.5 เมียมาก สู่ยุค ร.7 เมียเดียว ทำไมยุค "ผัวเดียวหลายเมีย" จึงโรยรา

1. กรมศิลปากร
2. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร
3. หอสมุดวชิรญาณ: ขุนช้างขุนแผน ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ
4. หอสมุดวชิรญาณ: ตอนที่ ๔๐ พระไวยแตกทัพ