ตำแหน่ง “จางวาง” ในสมัยก่อนคืออะไร? ใหญ่แค่ไหนในระบบราชการไทยโบราณ?

“จางวาง” เป็นตำแหน่งข้าราชการสำคัญในระบบการปกครองของไทยสมัยโบราณ โดยพบได้ตั้งแต่ยุคกรุงศรีอยุธยา ต่อเนื่องมาถึงช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์

ตำแหน่งนี้มีบทบาทหลักในการกำกับ ดูแล และควบคุมการทำงานของกรมหรือหน่วยงานต่างๆให้เป็นไปตามพระราชโองการ และถือเป็นกลไกสำคัญในการบริหารราชการแผ่นดิน

ความหมายและหน้าที่ของตำแหน่งจางวาง

ในเชิงหน้าที่ จางวาง คือผู้บังคับบัญชาข้าราชการในกรม มีอำนาจควบคุมการปฏิบัติงานประจำวัน ตรวจสอบความเรียบร้อย และรายงานผลต่อผู้บังคับบัญชาระดับสูง เช่น เสนาบดี หรือในบางกรณีอาจถวายรายงานต่อพระมหากษัตริย์โดยตรง จางวาง จึงเป็นตำแหน่งที่เน้นการ “คุมงานจริง” มากกว่าการวางนโยบาย

หากเทียบกับระบบราชการในปัจจุบัน ตำแหน่งจางวางมีลักษณะใกล้เคียงกับอธิบดี หรือผู้บริหารระดับสูงของกรม แต่ในบริบทของสังคมโบราณ อำนาจและอิทธิพลของจางวางมักจะเข้มข้นกว่ามาก

ตำแหน่งจางวางใหญ่แค่ไหน?

จางวางถือเป็นข้าราชการระดับสูง มีอำนาจสั่งการขุนนางและเจ้าหน้าที่จำนวนมากในสังกัด โดยเฉพาะในกรมสำคัญ เช่น กรมคลัง, กรมพระคลังสินค้า หรือกรมที่เกี่ยวข้องกับกำลังทหารและราชสำนัก ในหลายกรณี เสนาบดีทำหน้าที่กำหนดนโยบายภาพรวม ส่วนจางวางเป็นผู้รับผิดชอบในการนำคำสั่งไปปฏิบัติให้เกิดผลจริง

ด้วยเหตุนี้ จางวางจึงเป็นตำแหน่งที่มีบทบาทอย่างยิ่งต่อความมั่นคงและความเป็นระเบียบของบ้านเมืองในแต่ละยุคสมัย

ประเภทของจางวางในสมัยโบราณ

ตำแหน่งจางวางไม่ได้มีเพียงแบบเดียว แต่จะเรียกตามกรมหรือภารกิจที่รับผิดชอบ เช่น จางวางกรมคลัง ซึ่งดูแลด้านการเงินและการจัดเก็บรายได้แผ่นดิน, จางวางกรมพระคลังสินค้า ซึ่งรับผิดชอบกิจการค้ากับต่างประเทศ หรือ จางวางกรมอาสา ที่เกี่ยวข้องกับกำลังพลและการทหาร

ในบางกรมอาจมีการแบ่งเป็น จางวางซ้าย และ จางวางขวา เพื่อกระจายอำนาจและถ่วงดุลการบริหารภายในหน่วยงานเดียวกัน

ฐานันดรศักดิ์และสถานะทางสังคม

ผู้ดำรงตำแหน่งจางวางมักได้รับบรรดาศักดิ์ระดับสูง เช่น พระยา, พระ หรือหลวง ซึ่งสะท้อนถึงสถานะในชนชั้นนำของสังคมไทยสมัยก่อน นอกจากอำนาจทางการบริหารแล้ว จางวางยังมีไพร่ในสังกัด มีที่ดิน และมีบทบาททางสังคมและการเมืองอย่างชัดเจน

จางวางแตกต่างจากเจ้ากรมอย่างไร?

แม้จะทำงานในกรมเดียวกัน แต่ตำแหน่งจางวางและเจ้ากรมมีบทบาทต่างกัน เจ้ากรมมักเป็นตำแหน่งเชิงนโยบายหรือเชิงสัญลักษณ์ ในขณะที่จางวางเป็นผู้ควบคุมการทำงานจริงในชีวิตประจำวัน ในบางยุค เจ้ากรมอาจเป็นเจ้านายชั้นสูงหรือขุนนางใหญ่ ส่วนจางวางคือผู้รับผิดชอบการบริหารจัดการโดยตรง

เหตุผลที่ตำแหน่งจางวางเลือนหายไป

ภายหลังการปฏิรูประบบราชการในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประเทศไทยได้นำรูปแบบการบริหารแบบตะวันตกมาใช้ มีการจัดตั้งกระทรวง, กรม และ กอง อย่างเป็นระบบ พร้อมกำหนดตำแหน่งใหม่ เช่น ปลัดกระทรวง, อธิบดี และ รองอธิบดี ส่งผลให้ตำแหน่งแบบโบราณอย่างจางวางค่อยๆถูกยกเลิกไป

อย่างไรก็ตาม ชื่อของตำแหน่งจางวางยังคงปรากฏในเอกสารประวัติศาสตร์, วรรณคดี และ สื่อบันเทิงย้อนยุค ทำให้คนไทยยังคุ้นเคยกับคำนี้มาจนถึงปัจจุบัน

สรุปความสำคัญของตำแหน่งจางวาง

ตำแหน่งจางวางถือเป็นหนึ่งในฟันเฟืองหลักของระบบราชการไทยสมัยโบราณ เป็นข้าราชการชั้นสูงที่มีอำนาจบริหารและควบคุมการทำงานของกรมอย่างแท้จริง แม้ตำแหน่งนี้จะเลือนหายไปตามกาลเวลา แต่บทบาทและความสำคัญของจางวางยังสะท้อนให้เห็นถึงโครงสร้างการปกครองและภูมิปัญญาด้านการบริหารของรัฐไทยในอดีตได้อย่างชัดเจน