ปลา 1 ชนิด พบเฉพาะที่ประเทศไทยเท่านั้น สูญพันธุ์ไปแล้ว เหลือแต่ชื่อในวรรณคดี

ปลาหวีเกศ ปลาโบราณพบเฉพาะในประเทศไทยเท่านั้น สูญพันธุ์ไปแล้ว เหลือแต่ชื่อในวรรณคดีไทย

ปลาหวีเกศ (Siamese schilbeid catfish) เป็นปลาน้ำจืดไม่มีเกล็ดที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์และระบบนิเวศของไทยเป็นอย่างมาก มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า พลาตีโทรปิอุส สยามเอ็นสิส Platytropius siamensis จัดอยู่ในวงศ์ปลาหวีเกศ (Schilbeidae) โดยมีลักษณะรูปร่างเรียวยาวคล้ายปลาสังกะวาดผสมกับปลาเนื้ออ่อน ขนาดโตเต็มที่ประมาณ 20 เซนติเมตร

ลักษณะเด่นที่เป็นที่มาของชื่อคือ มีหนวดยาว 4 คู่ที่มีลักษณะแบนราบคล้ายกับเส้นผมของผู้หญิงที่ผ่านการหวีสางมาอย่างเรียบร้อย ความสวยงามแปลกตานี้ปรากฏอยู่ใน กาพย์เห่เรือ พระนิพนธ์ในเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร(เจ้าฟ้ากุ้ง) บทชมปลา สมัยอยุธยาตอนปลาย ที่พรรณนาเปรียบเทียบความงามของปลากับเส้นผมของนางอันเป็นที่รัก

"หวีเกศเพศชื่อปลา คิดสุดาอ่าองค์นาง

หวีเกล้าเจ้าสระสาง เส้นเกศสลวยรวยกลิ่นหอม"

 

ลักษณะทางชีววิทยาและถิ่นที่อยู่อาศัย

ปลาชนิดนี้เป็นปลาเฉพาะถิ่นที่พบได้เฉพาะในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาเท่านั้น มักอาศัยอยู่ในลำน้ำสายหลักและจะสืบพันธุ์วางไข่ในพื้นที่น้ำหลากในช่วงฤดูฝน อาหารหลักของปลาหวีเกศคือแมลงน้ำและสัตว์หน้าดินขนาดเล็ก

แม้จะมีลักษณะคล้ายกับกลุ่มปลาสวายหรือปลาสังกะวาด แต่หนวดที่แบนเป็นแผ่นคือเอกลักษณ์ที่ทำให้ปลาหวีเกศแตกต่างจากปลาหนังชนิดอื่นอย่างชัดเจน นักอนุกรมวิธานชาวฝรั่งเศสชื่อ Henri Émile Sauvage เป็นผู้ตั้งชื่อทางวิทยาศาสตร์ให้เป็นครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2426 ในสมัยรัชกาลที่ 5

วิกฤตการสูญพันธุ์ที่เหลือไว้เพียงซากดอง

เป็นเรื่องน่าเสียดายที่ปัจจุบัน ปลาหวีเกศ ถูกเชื่อว่าสูญพันธุ์ไปจากแหล่งน้ำธรรมชาติแล้ว เนื่องจากไม่มีรายงานการค้นพบมานานหลายสิบปี ดังนั้นในปี 2554 สหภาพนานาชาติเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ (IUCN) จึงประกาศให้ปลาหวีเกศเป็นสัตว์สูญพันธุ์ ข้อมูลทางชีววิทยาของปลาชนิดนี้จึงมีอยู่น้อยมากนักวิชาการรุ่นหลังไม่สามารถศึกษาจากปลาที่มีชีวิตได้อีกต่อไป

หลักฐานชิ้นสุดท้ายที่ยืนยันการมีอยู่ของปลาชนิดนี้คือ ซากปลาที่ถูกดองเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์ โดยตัวอย่างสำคัญถูกเก็บได้จากตลาดปากน้ำโพ จังหวัดนครสวรรค์ เมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2486 ปัจจุบันถูกเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยากรมประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ และสถาบันสมิธโซเนียน

สรุปคุณค่าของปลาหวีเกศในหน้าประวัติศาสตร์

ปลาหวีเกศไม่ได้เป็นเพียงแค่ปลาสายพันธุ์หนึ่งเท่านั้น แต่ยังเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่เชื่อมโยงวรรณคดีเข้ากับธรรมชาติของไทย การหายไปของปลาชนิดนี้เป็นบทเรียนสำคัญเรื่องการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เพื่อไม่ให้สัตว์หายากชนิดอื่นต้องกลายเป็นเพียงชื่อในตำนานเช่นเดียวกัน