เปิดตำนาน "ชื่อ 50 เขต กทม." มาจากไหน? ทำไมขึ้นต้นด้วย "คลอง-บาง" เยอะจัง?

เปิดตำนาน "ชื่อ 50 เขต กทม." มาจากไหน? ทำไมขึ้นต้นด้วย "คลอง-บาง" เยอะจัง?

เคยสงสัยไหมเวลาขับรถไปตามถนนในกรุงเทพฯ แล้วเห็นป้ายชื่อเขตต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น "หนองจอก", "ตลิ่งชัน", "บางรัก" หรือ "คลองเตย" ชื่อเหล่านี้มีที่มาอย่างไร? ทำไมกรุงเทพฯ ถึงมีเขตที่ขึ้นต้นด้วยคำว่า "คลอง" และ "บาง" เยอะเหลือเกิน? วันนี้เราจะพาไปไขปริศนาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ที่ซ่อนอยู่ในชื่อทั้ง 50 เขตของเมืองหลวงแห่งนี้ วิถีชีวิตของคนไทยผูกพันกับสายน้ำมาอย่างยาวนาน แม่น้ำจึงเป็นเส้นทางสัญจรหลักก่อนจะมีการขุดคลองลัดเพื่อความสะดวก เช่นกันกับผู้คนในบางกอกที่มีแหล่งน้ำเป็นที่ลงหลักปักฐานของบ้านเรือนและชุมชน ในวันที่คลองเป็นเส้นเชื่อมสำคัญของเมือง คลองนับเป็นส่วนสำคัญอย่างยิ่งในทุกส่วนชีวิตของผู้คน จนหลายเขตของกรุงเทพในปัจจุบันล้วนมีที่มาจาก “นามคลอง” ทั้งสิ้น

ทำไมชื่อเขต กทม. ถึงเต็มไปด้วย "คลอง" และ "บาง"?

คำตอบง่ายๆ คือ "วิถีชีวิตริมน้ำ" ในอดีตกรุงเทพฯ ได้รับฉายาว่า "เวนิสตะวันออก" การสัญจรหลักของผู้คนคือทางเรือ บ้านเรือนจึงตั้งอยู่ริมแม่น้ำและลำคลองเป็นหลัก ชื่อสถานที่จึงสะท้อนสภาพภูมิศาสตร์ในสมัยนั้น ชื่อเขตส่วนใหญ่มาจาก “ชื่อคลอง” ซึ่งสะท้อนและยึดโยงให้เห็นว่ากรุงเทพฯ เชื่อมโยงอยู่ในลำธารประวัติศาสตร์ลำคลองมาอย่างยาวนาน

• "บาง" (Bang): หมายถึง หมู่บ้านหรือชุมชนที่ตั้งอยู่ริมน้ำ หรือทางน้ำเล็กๆ ที่ไหลลงสู่แม่น้ำสายใหญ่ กรุงเทพฯ จึงมีเขตที่ขึ้นต้นด้วย "บาง" ถึง 12 เขต (เช่น บางรัก, บางเขน, บางนา)
• "คลอง" (Khlong): หมายถึง ทางน้ำที่ขุดเชื่อมต่อกัน หรือลำน้ำธรรมชาติ เมื่อตั้งเมือง เขตเหล่านั้นจึงมักตั้งชื่อตาม "คลองสายหลัก" ที่ไหลผ่านพื้นที่นั้น โดยเขตที่ยังคงขึ้นต้นด้วย "คลอง" ได้แก่ คลองเตย, คลองสาน, คลองสามวา และเขตที่คำว่าคลองหายไปในปัจจุบัน ได้แก่ เขต(คลอง)ตลิ่งชัน, เขต(คลอง)ทวีวัฒนา, เขต(คลอง)บางกอกน้อย, เขต(คลอง)บางกอกใหญ่, เขต(คลอง)บางกะปิ, เขต(คลอง)บางขุนเทียน, เขต(คลอง)บางเขน, เขต(คลอง)บางคอแหลม, เขต(คลอง)บางแค, เขต(คลอง)บางซื่อ, เขต(คลอง)บางนา, เขต(คลอง)บางบอน, เขต(คลอง)บางพลัด, เขต(คลอง)ประเวศบุรีรมย์, เขต(คลอง)พระโขนง, เขต(คลอง)ภาษีเจริญ, เขต(คลองวัด)ยานนาวา, เขต(คลอง)ราษฎร์บูรณะ, เขต(คลอง)ลาดกระบัง, เขต(คลอง)ลาดพร้าว, เขต(คลอง)สาทร, เขต(คลอง)ห้วยขวาง, เขต(คลองเปรมประชากร)หลักสี่, เขต(คลอง)หนองจอก, เขต(คลอง)พญาไท นอกจากนี้ยังแบ่งตามฝั่งแม่น้ำ เช่น ฝั่งธนบุรี (เขตคลองสาน, เขต(คลอง)ตลิ่งชัน, เขต(คลอง)ทวีวัฒนา, เขต(คลอง)บางกอกน้อย, เขต(คลอง)บางกอกใหญ่, เขต(คลอง)บางขุนเทียน, เขต(คลอง)บางแค, เขต(คลอง)บางบอน, เขต(คลอง)บางพลัด, เขต(คลอง)ภาษีเจริญ, เขต(คลอง)ราษฎร์บูรณะ) และฝั่งพระนคร (เขตคลองเตย, เขตคลองสามวา, เขต(คลอง)บางกะปิ, เขต(คลอง)บางเขน, เขต(คลอง)บางคอแหลม, เขต(คลอง)บางซื่อ, เขต(คลอง)บางนา, เขต(คลอง)ประเวศ, เขต(คลอง)พระโขนง, เขต(คลองวัด)ยานนาวา, เขต(คลอง)ลาดกระบัง, เขต(คลอง)ลาดพร้าว, เขต(คลอง)สาทร, เขต(คลอง)ห้วยขวาง, เขต(คลองเปรมประชากร)หลักสี่, เขต(คลอง)หนองจอก, เขต(คลอง)พญาไท)

เปิดที่มาชื่อเขต: แยกตามกลุ่มความหมาย

เพื่อให้เข้าใจง่าย เราขอแบ่งที่มาของชื่อทั้ง 50 เขต ออกเป็นกลุ่มหลักๆ ดังนี้:

1. กลุ่ม "คลอง" และ "หนอง" (แหล่งน้ำ)

กลุ่มนี้ตั้งชื่อตามลักษณะทางกายภาพที่มีน้ำเป็นหัวใจหลัก โดยชื่อเขตส่วนใหญ่มาจากชื่อคลองสายหลักที่ไหลผ่านพื้นที่นั้นๆ

• คลองเตย: มาจากคลองที่มีต้น "เตย" (Pandan) ขึ้นอยู่หนาแน่นริมฝั่ง
• คลองสาน: สันนิษฐานว่ามาจากคำว่า "สาน" หรือสถานที่ที่มีการสร้างโรงเก็บพัสดุ/ยุ้งฉาง (สมัยก่อนเรียก "ศาล") หรืออาจเพี้ยนมาจากคลองที่มีการค้าขาย
• คลองสามวา: มาจากคลองที่ขุดกว้าง 3 วา (ประมาณ 6 เมตร)
• หนองจอก: บริเวณนั้นเคยเป็นหนองน้ำที่มีต้น "จอก" ขึ้นเต็มไปหมด (เดิมชื่อคลองหนองจอก)
• หนองแขม: สมัยก่อนเป็นหนองน้ำที่มีต้น "แขม" (หญ้าชนิดหนึ่ง) ขึ้นรกครึ้ม
• ตลิ่งชัน: สภาพภูมิประเทศที่มีตลิ่งริมคลองที่ "ชัน" มาก (เดิมชื่อคลองตลิ่งชัน)
• ทวีวัฒนา: ชื่อพระราชทานที่มีความหมายมงคล (ความเจริญก้าวหน้า) (เดิมชื่อคลองทวีวัฒนา)
• ลาดกระบัง: "ลาด" คือทางน้ำไหล "กระบัง" คือเครื่องมือดักปลา แต่บางตำราว่ามาจากพืชชื่อ "ต้นกระบัง" (เดิมชื่อคลองลาดกระบัง)
• ลาดพร้าว: มาจากสภาพที่ตั้ง (เดิมชื่อคลองลาดพร้าว)
• สาทร: มาจากชื่อคลอง (เดิมชื่อคลองสาทร)
• ห้วยขวาง: พื้นที่ที่มีลำห้วยขวางอยู่ ทำให้เดินทางยากในอดีต (เดิมชื่อคลองห้วยขวาง)
• หลักสี่: มาจากชื่อคลองเปรมประชากร (เดิมชื่อคลองเปรมประชากรหลักสี่)
• ประเวศ: มาจากชื่อคลอง (เดิมชื่อคลองประเวศบุรีรมย์)
• พระโขนง: มาจากชื่อคลอง (เดิมชื่อคลองพระโขนง)
• ภาษีเจริญ: มาจากชื่อคลอง (เดิมชื่อคลองภาษีเจริญ)
• ยานนาวา: มาจากชื่อคลองวัด (เดิมชื่อคลองวัดยานนาวา)
• ราษฎร์บูรณะ: มาจากชื่อคลอง (เดิมชื่อคลองราษฎร์บูรณะ)

2. กลุ่ม "บาง" (ชุมชนริมน้ำ + จุดเด่น)

• บางรัก: มี 2 ทฤษฎี คือ 1) มาจากต้น "รัก" ที่ขึ้นเยอะ 2) เพี้ยนมาจากคำว่า "บางรักษ์" (โรงพยาบาล/การรักษา) แต่ปัจจุบันกลายเป็นเขทยอดฮิตของการจดทะเบียนสมรสเพราะชื่อเป็นมงคล
• บางกอกน้อย / บางกอกใหญ่: มาจากชื่อเดิมของกรุงเทพฯ (บางกอก) ที่มีแม่น้ำเจ้าพระยาสายเดิมไหลผ่าน (เดิมชื่อคลองบางกอกน้อย / คลองบางกอกใหญ่)
• บางกะปิ: มาจากชื่อคลอง (เดิมชื่อคลองบางกะปิ)
• บางขุนเทียน: มาจากตำแหน่งขุนนาง "ขุนเทียน" หรือพื้นที่ที่มีต้น "เทียน" (เดิมชื่อคลองบางขุนเทียน)
• บางเขน: มาจากตำนานเรื่อง "ยายเขน" หรือคำว่า "เข็น" (การเข็นเรือ หรือเข็นของหนีสงครามในอดีต) (เดิมชื่อคลองบางเขน)
• บางคอแหลม: มาจากชื่อคลอง (เดิมชื่อคลองบางคอแหลม)
• บางซื่อ: เล่ากันว่าเป็นแหล่งซ่อนทรัพย์สินที่ "ซื่อตรง" ตามตำนานเรื่องเล่าชาวบ้าน หรืออาจมาจากชื่อคลองบางซื่อ (เดิมชื่อคลองบางซื่อ)
• บางนา: พื้นที่เดิมมีการทำนา และเป็นที่ตั้งของวัดบางนาใน (เดิมชื่อคลองบางนา)
• บางบอน: มาจากชื่อต้น "บอน" ที่ขึ้นชุกชุม (เดิมชื่อคลองบางบอน)
• บางพลัด: มาจากคำว่า "พลัดถิ่น" หรือ "พลัดหลง" เข้ามาในคลองนี้ (เดิมชื่อคลองบางพลัด)
• บางแค: มาจากชื่อคลองที่มีต้น "แค" ขึ้นเยอะ หรือบ้านของชาว "แค" (มอญ-ขอม) (เดิมชื่อคลองบางแค)

3. กลุ่ม "พืชพรรณและสวน"

คนไทยสมัยก่อนนิยมตั้งชื่อตามต้นไม้เด่นในพื้นที่

• ปทุมวัน: แปลว่า "ป่าบัว" มาจากสระบัวในวังสระปทุม (จากนามวัด)
• สวนหลวง: มาจากพื้นที่ที่เป็นสวนของหลวง หรือพื้นที่เกษตรกรรมดั้งเดิม (จากสภาพที่ตั้ง)
• พญาไท: มาจากชื่อ "วังพญาไท" และ "ถนนพญาไท" (แต่เดิมสะกด "พญาไทย" สื่อถึงความยิ่งใหญ่) (จากนามพระราชวัง / เดิมชื่อคลองพญาไท)
• มีนบุรี: เมืองแห่งปลา (มีน = ปลา) คู่กับ "ธัญบุรี" (เมืองแห่งข้าว) ตั้งสมัย ร.5 (จากนามเมือง)

4. กลุ่ม "ประวัติศาสตร์และสิ่งศักดิ์สิทธิ์"

• พระนคร: ศูนย์กลางของเมือง (City Center) (จากนามเมือง)
• ธนบุรี: มาจากนามเมือง (กรุงธนบุรี)
• ป้อมปราบศัตรูพ่าย: ตั้งตามชื่อ "ป้อมปราการ" ที่สร้างขึ้นในสมัย ร.4 เพื่อป้องกันข้าศึก
• สัมพันธวงศ์: ตั้งตามชื่อวัดสัมพันธวงศาราม (วัดเกาะ) (จากนามวัด)
• ดุสิต: ชื่อมงคล หมายถึงสวรรค์ชั้นดุสิต (และชื่อพระราชวังดุสิต) (จากนามพระราชวัง)
• วังทองหลาง: พื้นที่เดิมเป็นทุ่งโล่ง (วัง/เวิ้ง) ที่มีต้นทองหลางขึ้น
• จอมทอง: มาจากนามวัดจอมทอง (จากนามวัด)
• วัฒนา: มาจากพระตำหนักวิลลาวัฒนา (จากนามพระตำหนัก)

5. กลุ่ม "ชื่อมงคลและอื่นๆ"

• จตุจักร: มาจากชื่อตลาดนัดหรือสวนสาธารณะ ซึ่งแปลว่า "สี่" (อาสาสี่เหล่า) หรือเครื่องหมายมงคล (จากนามพระราชทาน)
• ดินแดง: มาจากสภาพดินในพื้นที่สมัยตัดถนนใหม่ๆ ที่เป็นดินลูกรังสีแดง (จากสภาพที่ตั้ง)
• บึงกุ่ม: มาจากสภาพที่ตั้ง
• ทุ่งครุ: มาจากสภาพที่ตั้ง
• ดอนเมือง: มาจากสภาพที่ตั้ง
• คันนายาว: มาจากสภาพที่ตั้ง
• สะพานสูง: มาจากสภาพที่ตั้ง
• ราชเทวี: มาจากสะพานสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวี (จากสภาพที่ตั้ง)

สรุป

ชื่อทั้ง 50 เขตของกรุงเทพฯ คือบันทึกทางประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต สะท้อนให้เห็นว่าบรรพบุรุษของเรามีความผูกพันกับ "สายน้ำ" (บาง, คลอง, ห้วย, ลาด) และ "ธรรมชาติ" (ต้นไม้, สวน) มากเพียงใด แม้ปัจจุบันตึกสูงจะเข้ามาแทนที่ แต่ชื่อเหล่านี้ยังคงทำหน้าที่เล่าเรื่องราวรากเหง้าของชาวกรุงสืบไป แต่อย่างไรแล้วนามที่มาจากคลองก็นับว่ามากที่สุด ซึ่งสะท้อนและยึดโยงให้เห็นว่ากรุงเทพฯ เชื่อมโยงอยู่ในลำธารประวัติศาสตร์ลำคลองมาอย่างยาวนาน ชวนอ่านต่อเรื่องเขตคลอง มองเมืองในบางกอกใน “เขตคลองมองเมือง” โดย บัณฑิต จุลาสัย, รัชดา โชติพานิช แล้วคุณจะเห็นกรุงเทพฯ ในวันที่คลองเชื่อมอยู่ อีกทั้งเห็นว่ามีประวัติศาสตร์หลากมุมซ่อนอยู่ในชื่อนามของคลองที่กลายมาเป็นชื่อเขตของกรุงเทพในปัจจุบัน

แหล่งอ้างอิง

1. เว็บไซต์กรุงเทพมหานคร (ข้อมูลสำนักงานเขต)
2. ศิลปวัฒนธรรม - ที่มาชื่อย่านต่างๆ ในกรุงเทพฯ
3. วิกิพีเดีย - รายชื่อและคำขวัญเขตในกรุงเทพมหานคร
4. มติชนบุ๊ค - เขตคลองมองเมือง