โพรไฟล์ไม่ธรรมดา! เปิดบุคคลต้นแบบ “ปริศนา” หญิงสาวผู้มีตัวตนจริงในประวัติศาสตร์

นิยายอมตะอย่าง “ปริศนา” ไม่ได้ตราตรึงใจผู้อ่านเพียงเพราะเรื่องราวความรักอันละเมียดละไม หากแต่ยังทิ้งคำถามสำคัญไว้ในหน้าประวัติศาสตร์วรรณกรรมไทยว่า หญิงสาวผู้เพียบพร้อม งดงามทั้งกายและใจคนนี้ มีตัวตนจริงหรือไม่?

คำตอบคือ “ปริศนา” ไม่ได้ถือกำเนิดจากจินตนาการล้วนๆ หากมีต้นเค้ามาจากหญิงสาวจริงผู้มีชีวิตอยู่ในยุคเดียวกับผู้ประพันธ์ และได้รับการเอ่ยถึงอย่างชัดเจนในคำนำของหนังสือ นั่นคือ คุณวาสนา กระแสสินธุ์ หญิงสาวผู้สะท้อนภาพของสตรีชั้นสูงไทยในสังคมโลกตะวันตกอย่างสง่างาม

จากภาพถ่ายที่กรุงโคเปนเฮเกน สู่การได้รับเลือกให้เป็นแบบของนางเอกในนิยายระดับตำนาน บทความนี้จะพาย้อนรอยเรื่องราวเบื้องหลัง “ปริศนา” พร้อมเปิดหน้าประวัติศาสตร์ที่หลายคนอาจไม่เคยรู้ว่า ตัวละครในวรรณกรรมเล่มหนึ่งนั้น เคยมีลมหายใจ มีตัวตน และมีชีวิตจริงอยู่ในโลกใบนี้

ภาพประวัติศาสตร์ ณ กรุงโคเปนเฮเกน

ภาพถ่ายสำคัญภาพหนึ่งที่ถูกกล่าวถึงบ่อย คือภาพของคุณวาสนา กระแสสินธุ์ ถ่ายร่วมกับบิดาและมารดา ณ กรุงโคเปนเฮเกน ประเทศเดนมาร์ก ในช่วงเวลาที่ ขุนพิพิธวิรัชชการ (วงศ์ กระแสสินธุ์) ผู้เป็นบิดา ดำรงตำแหน่งเอกอัครราชทูตไทยประจำกรุงโคเปนเฮเกน

ขุนพิพิธวิรัชชการ เป็นบุตรของ นายวอน กระแสสินธุ์ ชาวหัวหินดั้งเดิม ส่วนมารดาคือ คุณลำจวน อยู่อำไพ ชาวศรีราชา ภาพถ่ายดังกล่าวสะท้อนชีวิตของครอบครัวข้าราชการการทูตไทยในต่างแดน และเป็นช่วงเวลาสำคัญที่เชื่อมโยงไปสู่วงการวรรณกรรมไทย

การพบกันที่กลายเป็นตำนาน

ในช่วงที่ประทับอยู่ ณ เดนมาร์ก พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิภาวดีรังสิต ได้เสด็จไปพบครอบครัวกระแสสินธุ์ด้วยพระองค์เอง และทรงขอให้คุณวาสนา กระแสสินธุ์ เป็นแบบถ่ายภาพสำหรับใช้นำเสนอเป็น “ปริศนา” ในฉบับตีพิมพ์เล่มแรกของนวนิยาย

การตัดสินใจครั้งนั้นไม่ได้เกิดจากความบังเอิญ หากแต่เป็นเพราะผู้ประพันธ์ทรงเห็นว่า คุณวาสนามีลักษณะตรงกับภาพหญิงสาวที่ทรงสร้างไว้ในจินตนาการอย่างชัดเจน

คำยืนยันจากผู้ประพันธ์

ในคำนำของหนังสือ ปริศนา ผู้ประพันธ์ซึ่งใช้นามปากกา “ว. ณ ประมวญมารค” ได้ทรงเล่าถึงที่มาของภาพปริศนาไว้ด้วยพระองค์เอง โดยระบุว่า ได้เชิญ หม่อมเจ้ายาใจ จิตรพงศ์ และ หม่อมเจ้าถกลไกวัล รพีพัฒน์ มาร่วมถ่ายภาพคุณวาสนา กระแสสินธุ์ เนื่องจากทรงเห็นว่าเธอมีลักยิ้ม หน้าตา และรูปร่าง ใกล้เคียงกับตัวละคร “ปริศนา” ตามที่บรรยายไว้ในเรื่อง

ถ้อยคำดังกล่าวนับเป็นหลักฐานสำคัญที่ยืนยันว่า ตัวละครเอกหญิงในนิยายเรื่องนี้ มีรากฐานจากบุคคลจริง มิใช่การสมมุติขึ้นลอยๆ

ว. ณ ประมวญมารค กับความหมายของนามปากกา

นามปากกา ว. ณ ประมวญมารค เป็นพระนามแฝงของ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิภาวดีรังสิต พระนามเดิมคือ หม่อมเจ้าวิภาวดี รัชนี ซึ่งตำหนักเดิมตั้งอยู่บนถนนประมวญ จึงทรงเลือกใช้นามปากกาที่สื่อถึงสถานที่ประทับเดิมของพระองค์

กำเนิดนิยายอมตะ

นิยายเรื่อง “ปริศนา” ตีพิมพ์ครั้งแรกในหนังสือพิมพ์ เดลิเมล์ เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2494 และถือเป็นหนึ่งในไตรภาคสำคัญ ร่วมกับเรื่อง “เจ้าสาวของอานนท์” และ “รัตนาวดี” ซึ่งล้วนสะท้อนภาพสังคมและบทบาทสตรีไทยในยุคเปลี่ยนผ่านได้อย่างลึกซึ้ง

แม้กาลเวลาจะผ่านไปยาวนาน แต่เรื่องราวของ “ปริศนา” และหญิงสาวผู้เป็นต้นแบบในชีวิตจริง ยังคงถูกกล่าวถึงในฐานะสัญลักษณ์ของความงาม ความคิด และศักดิ์ศรีของสตรีไทยที่ไม่เคยเลือนหายไปจากหน้าประวัติศาสตร์วรรณกรรม