เปิดที่มาแพะรับบาป: ทำไม "แพะ" ถึงกลายเป็นตัวแทนของความผิดที่ไม่ได้ทำ?

เปิดตำนาน “แพะรับบาป” (Scapegoat) รากฐานจากพิธีกรรมโบราณสู่สำนวนที่เราใช้ในปัจจุบัน

เวลาที่เราพูดว่า "แพะรับบาป" (Scapegoat) เรามักจะหมายถึงคนที่ซวยต้องมารับผิดแทนคนอื่น ทั้งที่ตัวเองไม่ได้ก่อ แต่คุณรู้หรือไม่ว่า คำนี้มีที่มาจากเรื่องจริง และเป็นพิธีกรรมสุดแปลกที่ทำกันมาตั้งแต่สมัยโบราณ! ซึ่งในบทความนี้ เราจะมาพาทุกคนย้อนไปดูจุดกำเนิดของสำนวนนี้กัน

แพะรับบาป คืออะไร? และมีที่มาจากไหน?

คำว่า “แพะรับบาป” (Scapegoat) ที่เราใช้กันในปัจจุบันเพื่อสื่อถึงผู้ที่ต้องรับผิดชอบความผิดที่ตนเองไม่ได้ก่อ มีรากฐานมาจากพิธีกรรมทางศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดพิธีหนึ่งของโลก ซึ่งถูกบันทึกไว้ในคัมภีร์ไบเบิล ภาคพันธสัญญาเดิม

พิธีกรรมนี้มีจุดกำเนิดมาจากวันศักดิ์สิทธิ์ที่สุดของชาวยิวที่เรียกว่า “ยมคิปปูร์” (Yom Kippur) หรือวันแห่งการไถ่บาป ซึ่งเป็นวันที่ชาวอิสราเอลจะชำระล้างบาปทั้งปวงที่สะสมมาตลอดปี พิธีนี้บันทึกไว้อย่างละเอียดในหนังสือเลวีนิติ บทที่ 16 และเป็นที่มาของคำว่า “แพะรับบาป” นั่นเอง

บทบาทของแพะสองตัวในพิธีลบมลทิน

ในพิธียอมคิปปูร์ มหาปุโรหิตจะนำแพะสองตัวมาใช้ในการลบมลทินให้ชุมชน โดยแพะแต่ละตัวมีบทบาทที่ต่างกันอย่างชัดเจน ซึ่งเป็นแก่นของพิธีกรรมนี้

• แพะตัวที่ 1: ถูกถวายเป็นเครื่องบูชาแก่พระเจ้า และถูกสังเวยชีวิตเพื่อไถ่บาปของประชาชน เป็นสัญลักษณ์ของการชำระบาปด้วยการเสียสละ
• แพะตัวที่ 2: คือ “แพะสำหรับอาซาเซล” (the goat for Azazel) ซึ่งเป็นต้นกำเนิดที่แท้จริงของคำว่า “แพะรับบาป”

โดยมหาปุโรหิตจะวางมือทั้งสองข้างลงบนหัวแพะตัวที่สอง แล้วสารภาพความผิดบาป การล่วงละเมิด และความไม่บริสุทธิ์ทั้งหมดของชาวอิสราเอลลงบนแพะตัวนั้นอย่างเป็นสัญลักษณ์

การกระทำนี้ทำให้บาปทั้งชาติตกอยู่กับแพะตัวนี้แทน จากนั้นจะมอบแพะให้คนที่ได้รับการแต่งตั้งให้นำออกไปปล่อยในถิ่นทุรกันดาร และห้ามให้แพะตัวนี้กลับเข้าชุมชนอีกเด็ดขาด การนำบาปไปทิ้งยังที่รกร้างห่างไกลนี้ เป็นสัญลักษณ์ของการกำจัดมลทินออกไปจากประชากรอย่างสิ้นเชิง เพื่อเริ่มต้นปีใหม่ด้วยความบริสุทธิ์

กำเนิดคำว่า “Scapegoat” ในภาษาอังกฤษ

คำว่า “Scapegoat” ถูกบัญญัติขึ้นโดยนักแปลคัมภีร์ไบเบิลคนสำคัญ วิลเลียม ทินเดล (William Tyndale) ในปี ค.ศ. 1530 เพื่อแปลคำว่า “แพะสำหรับอาซาเซล” โดยท่านได้ใช้คำว่า “escape goat” (แพะที่หลุดไป หรือแพะที่รอดไป) เป็นคำแรก

ต่อมาคำนี้ค่อย ๆ กลายเสียงและสะกดเป็น “scapegoat” (scape มาจาก escape) และได้รับความหมายในปัจจุบันว่า “ผู้ที่ถูกโทษแทนคนอื่น” ในศตวรรษที่ 19 และถูกใช้มาเรื่อยๆหลังจากนั้นเป็นต้นมา 

สรุปความหมายของ “แพะรับบาป”

สำนวน “แพะรับบาป” จึงแสดงให้เห็นความพยายามของมนุษย์มาตั้งแต่โบราณในการ “โยนบาป” ให้ผู้อื่น หรือสิ่งอื่น รับไปแทน เพื่อที่ตนเองและชุมชนจะได้เริ่มต้นใหม่ได้อย่างบริสุทธิ์ และแม้ในปัจจุบัน เหตุการณ์แบบนี้ก็ยังคงมีให้เห็นกันอยู่ทั่วไปในชีวิตประจำวัน เพียงแค่เปลี่ยนจากแพะตัวจริง มาเป็น “แพะรับบาป” ที่เป็นมนุษย์แทน

แหล่งอ้างอิง

1. เว็บไซต์ศิลปวัฒนธรรม