5 ประโยชน์ "ต้นตีนเป็ด" คนบ่นเรื่องกลิ่นทุกปี ทำไมยังนิยมปลูกกันทั่วเมือง

รู้จัก "ต้นตีนเป็ด" ดอกส่งกลิ่นแรงจนคนบ่นทุกปี แต่ทำไมยังนิยมปลูก? เปิด 5 ประโยชน์ที่หลายคนไม่รู้

เมื่อเข้าสู่ช่วงปลายฝนต้นหนาว หลายคนอาจเริ่มได้กลิ่นหอมฉุนเป็นเอกลักษณ์ลอยมาตามถนน สวนสาธารณะ หรือบริเวณบ้าน โดยเฉพาะช่วงเย็นถึงกลางคืน กลิ่นนี้มักมาจาก "ต้นตีนเป็ด" หรือ "พญาสัตบรรณ" ต้นไม้ที่บางคนชื่นชอบกลิ่นหอม แต่บางคนกลับรู้สึกฉุนจนเวียนศีรษะ ชวนให้สงสัยว่า ในเมื่อมีกลิ่นแรงขนาดนี้ ทำไมต้นตีนเป็ดจึงยังได้รับความนิยมปลูกตามริมถนนและพื้นที่สาธารณะ?

รู้จักต้นตีนเป็ด หรือพญาสัตบรรณ ต้นไม้กลิ่นเอกลักษณ์

ต้นตีนเป็ด หรือพญาสัตบรรณ มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Alstonia scholaris (L.) R.Br. อยู่ในวงศ์ตีนเป็ด (Apocynaceae) เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ มีถิ่นกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในเอเชียเขตร้อนและกึ่งเขตร้อน รวมถึงประเทศไทย ไปจนถึงตอนเหนือของออสเตรเลีย

ลักษณะเด่นคือลำต้นตั้งตรง แตกกิ่งก้านเป็นชั้นคล้ายฉัตร ใบสีเขียวเข้มเรียงเป็นวงรอบกิ่ง เมื่อหักกิ่งหรือใบจะมีน้ำยางสีขาว ส่วนดอกมีขนาดเล็ก สีขาวอมเหลืองหรือขาวอมเขียว ออกเป็นช่อตามปลายกิ่ง และส่งกลิ่นเฉพาะตัวในช่วงออกดอก

ต้นตีนเป็ดสามารถเติบโตสูงได้หลายสิบเมตรและมีเรือนยอดแผ่กว้าง จึงนิยมปลูกตามริมถนน สวนสาธารณะ สถานศึกษา และพื้นที่เปิดโล่ง เพื่อให้ร่มเงาและเพิ่มความร่มรื่น

ทำไมต้นตีนเป็ดมีกลิ่นแรง โดยเฉพาะตอนกลางคืน?

กลิ่นเฉพาะตัวของต้นตีนเป็ดมาจาก สารประกอบระเหยตามธรรมชาติที่ปล่อยออกมาจากดอก โดยมักออกดอกในช่วงปลายฝนต้นหนาว ประมาณเดือนตุลาคมถึงธันวาคม ทั้งนี้ อาจแตกต่างกันตามสภาพอากาศและพื้นที่ปลูก

เมื่อดอกจำนวนมากบานพร้อมกัน กลิ่นจึงกระจายไปทั่วบริเวณ โดยเฉพาะช่วงเย็นถึงกลางคืนที่หลายคนรู้สึกว่ากลิ่นชัดเจนขึ้น บางคนอธิบายว่าเป็นกลิ่นหอมหวาน ขณะที่บางคนกลับรู้สึกฉุนหรือไม่สบายจมูก เนื่องจากแต่ละคนมีความไวต่อกลิ่นแตกต่างกัน

สำหรับผู้ที่ไวต่อกลิ่น การอยู่ในบริเวณที่มีกลิ่นเข้มข้นอาจทำให้เกิดอาการปวดศีรษะ คลื่นไส้ หรือเวียนศีรษะได้ แต่ไม่ได้หมายความว่ากลิ่นดังกล่าวเป็นพิษต่อทุกคน หากรู้สึกไม่สบายควรหลีกเลี่ยงบริเวณที่มีกลิ่นแรง และหากมีอาการรุนแรงหรือหายใจลำบากควรพบแพทย์

ดอกตีนเป็ด

5 ประโยชน์ของต้นตีนเป็ด ทำไมจึงนิยมปลูกริมถนน?

แม้ดอกตีนเป็ดจะมีกลิ่นแรงในบางช่วงของปี แต่ต้นไม้ชนิดนี้มีคุณสมบัติหลายประการที่เหมาะกับการปลูกในพื้นที่สาธารณะ โดยเฉพาะบริเวณที่ต้องการร่มเงาและเพิ่มพื้นที่สีเขียว ประโยชน์สำคัญ ได้แก่

1. เติบโตเร็ว ช่วยเพิ่มพื้นที่สีเขียว

ต้นตีนเป็ดเป็นไม้ที่เจริญเติบโตได้ค่อนข้างเร็วเมื่ออยู่ในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม จึงเหมาะสำหรับปลูกเพิ่มพื้นที่สีเขียวในสวนสาธารณะหรือพื้นที่เปิดโล่ง อีกทั้งยังเป็นไม้เบิกนำที่มีบทบาทในการฟื้นตัวของพื้นที่ป่าบางประเภท

2. ให้ร่มเงาดี ช่วยลดความร้อน

ต้นตีนเป็ดมีกิ่งก้านแผ่ออกเป็นชั้นและเรือนยอดขนาดใหญ่ เมื่อเติบโตเต็มที่สามารถให้ร่มเงาได้ดี ช่วยลดการรับแสงแดดโดยตรงของพื้นดินและถนน ทำให้บริเวณที่ปลูกมีความร่มรื่นและช่วยบรรเทาความร้อนจากแสงแดดได้

3. ทนทานและปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมได้ดี

อีกหนึ่งเหตุผลที่นิยมปลูกต้นตีนเป็ดคือความสามารถในการปรับตัวกับสภาพแวดล้อมหลายรูปแบบ เมื่อเจริญเติบโตจนตั้งตัวได้แล้ว มักไม่ต้องดูแลมากเท่าไม้ประดับบางชนิด อย่างไรก็ตาม ยังคงต้องให้น้ำ ตัดแต่งกิ่ง และตรวจสอบความแข็งแรงของต้นอย่างเหมาะสม

4. ช่วยดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์และดักจับฝุ่นบางส่วน

เช่นเดียวกับต้นไม้ทั่วไป ต้นตีนเป็ดสามารถดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ผ่านกระบวนการสังเคราะห์ด้วยแสง และสะสมคาร์บอนบางส่วนไว้ในเนื้อเยื่อของต้นไม้ นอกจากนี้ ใบและเรือนยอดยังช่วยดักจับฝุ่นละอองที่ตกลงบนพื้นผิวใบได้บางส่วน แม้ประสิทธิภาพจะขึ้นอยู่กับขนาดต้น สภาพอากาศ และสภาพแวดล้อมโดยรอบ

5. เนื้อไม้สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้

เนื้อไม้ของพญาสัตบรรณมีลักษณะค่อนข้างอ่อน น้ำหนักเบา และแปรรูปได้ง่าย จึงมีการนำไปใช้ทำสิ่งของบางประเภท เช่น กล่องใส่ของ ของเล่น รองเท้าไม้ และส่วนประกอบของไม้อัด อย่างไรก็ตาม เนื่องจากไม่ใช่ไม้เนื้อแข็งที่มีความแข็งแรงสูง จึงไม่เหมาะกับงานโครงสร้างที่ต้องรับน้ำหนักมาก

ต้นตีนเป็ดมีข้อเสียอะไรบ้าง ก่อนปลูกควรรู้

แม้จะมีประโยชน์หลายด้าน แต่ต้นตีนเป็ดก็ไม่เหมาะกับทุกพื้นที่ โดยเฉพาะบริเวณบ้านที่มีพื้นที่จำกัดหรืออยู่ใกล้หน้าต่างห้องนอน เพราะเมื่อถึงฤดูออกดอก กลิ่นอาจลอยเข้าสู่บ้านและรบกวนผู้อยู่อาศัยที่ไม่ชอบกลิ่นแรง นอกจากนี้ ต้นยังสามารถเติบโตสูงและมีเรือนยอดขนาดใหญ่ จึงควรเผื่อพื้นที่ให้เหมาะสมตั้งแต่เริ่มปลูก

ข้อควรพิจารณาก่อนปลูก ได้แก่

• กลิ่นดอกแรงในช่วงออกดอก อาจรบกวนผู้ที่ไวต่อกลิ่น โดยเฉพาะในช่วงเย็นถึงกลางคืน
• ต้นมีขนาดใหญ่ ควรปลูกห่างจากอาคาร สายไฟ และสิ่งก่อสร้างต่าง ๆ อย่างเหมาะสม
• มียางสีขาว ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสโดยตรง โดยเฉพาะบริเวณดวงตาและปาก
• มีดอกและเมล็ดร่วงตามฤดูกาล อาจต้องทำความสะอาดพื้นที่โดยรอบบ่อยขึ้น
• ต้องดูแลกิ่งและลำต้น โดยเฉพาะต้นขนาดใหญ่ที่ปลูกใกล้ถนนหรือบริเวณที่มีผู้คนสัญจร

กลิ่นต้นตีนเป็ดมีสารไซยาไนด์จริงหรือ? อ.เจษฎ์ ยืนยันเป็นข่าวปลอม

นอกจากเรื่องกลิ่นแล้ว ต้นตีนเป็ดยังเคยตกเป็นประเด็นบนโลกออนไลน์ หลังมีการแชร์ข้อความกล่าวอ้างว่า กลิ่นดอกตีนเป็ดมีสารพิษไซยาไนด์ หากสูดดมเป็นเวลานานอาจส่งผลกระทบต่อหัวใจและทำให้หัวใจล้มเหลวได้ จนสร้างความกังวลให้ผู้ที่อาศัยอยู่ใกล้ต้นไม้ชนิดนี้ แต่ข้อกล่าวอ้างดังกล่าวได้รับการชี้แจงว่าไม่เป็นความจริง

รศ.ดร.เจษฎา เด่นดวงบริพันธ์ อาจารย์ประจำภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้โพสต์ข้อความผ่านเพจเฟซบุ๊ก "อ๋อ มันเป็นอย่างนี้นี่เอง by อาจารย์เจษฎ์" เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2565 ระบุว่า "กลิ่นของต้นตีนเป็ด ไม่ได้มีสารพิษไซยาไนด์ นะครับ" พร้อมอธิบายว่า เรื่องดังกล่าวเป็นข่าวปลอมที่ถูกนำกลับมาเผยแพร่ซ้ำในช่วงฤดูออกดอกของต้นตีนเป็ดเป็นประจำทุกปี

รศ.ดร.เจษฎา ชี้แจงว่า กลิ่นของดอกพญาสัตบรรณไม่ได้เป็นกลิ่นของสารพิษไซยาไนด์ตามที่มีการกล่าวอ้าง แม้บางคนอาจรู้สึกเวียนศีรษะหรือคลื่นไส้เมื่อได้กลิ่นรุนแรง แต่ไม่ได้หมายความว่าเป็นอาการจากการได้รับพิษไซยาไนด์ หรือเป็นหลักฐานว่ากลิ่นดอกตีนเป็ดทำให้หัวใจล้มเหลวได้

ต้นตีนเป็ดกับตีนเป็ดน้ำ ต่างกันอย่างไร? อย่าสับสนเรื่องสารพิษ

อีกหนึ่งความเข้าใจผิดที่พบได้บ่อยคือการนำ ต้นตีนเป็ด หรือพญาสัตบรรณ ไปสับสนกับ ต้นตีนเป็ดน้ำ หรือตีนเป็ดทะเล แม้พืชทั้งสองชนิดจะอยู่ในวงศ์ตีนเป็ดเหมือนกัน แต่เป็นคนละชนิดและมีคุณสมบัติแตกต่างกันอย่างชัดเจน

• ต้นตีนเป็ด หรือ พญาสัตบรรณ (Alstonia scholaris) เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ ลำต้นตรง แตกกิ่งเป็นชั้นคล้ายฉัตร มีดอกขนาดเล็กสีขาวอมเหลืองหรือขาวอมเขียว ส่งกลิ่นเฉพาะตัวในช่วงออกดอก นิยมปลูกเพื่อให้ร่มเงาตามริมถนนและสวนสาธารณะ
• ต้นตีนเป็ดน้ำ หรือ ตีนเป็ดทะเล (Cerbera odollam) เป็นไม้ยืนต้นที่มักพบตามพื้นที่ชุ่มน้ำและชายฝั่ง มีดอกสีขาว ผลค่อนข้างกลม โดยเฉพาะเมล็ดมีสารเซอร์เบอริน (Cerberin) ซึ่งเป็นสารพิษที่ส่งผลต่อการทำงานของหัวใจ หากรับประทานเข้าไปอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต

รศ.ดร.เจษฎา อธิบายว่า แม้ต้นตีนเป็ดน้ำจะมีสารพิษในส่วนต่าง ๆ ของพืช แต่ไม่ได้หมายความว่าสารพิษเหล่านั้นจะถูกปล่อยออกมาพร้อมกลิ่นดอกจนเป็นอันตรายต่อผู้ที่อยู่ใกล้ต้นไม้ ทั้งนี้ ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสน้ำยาง โดยเฉพาะบริเวณดวงตา และห้ามนำผลหรือเมล็ดมารับประทาน รวมถึงควรพิจารณาความเหมาะสมก่อนปลูกในบริเวณที่มีเด็กเล็ก

 ต้นตีนเป็ดน้ำ หรือ ตีนเป็ดทะเล (Cerbera odollam)

สรุป ทำไมต้นตีนเป็ดกลิ่นแรง แต่ยังนิยมปลูกทั่วเมือง?

เหตุผลที่ ต้นตีนเป็ดยังคงได้รับความนิยมปลูกตามริมถนนและพื้นที่สาธารณะ แม้หลายคนจะไม่ชอบกลิ่นดอก เป็นเพราะต้นไม้ชนิดนี้เติบโตเร็ว ทนทาน ให้ร่มเงาได้ดี และช่วยเพิ่มพื้นที่สีเขียว ขณะที่กลิ่นแรงมักเกิดขึ้นเฉพาะช่วงออกดอก ไม่ได้ส่งกลิ่นตลอดทั้งปี

ส่วนข้อกังวลว่ากลิ่นต้นตีนเป็ดมีสารไซยาไนด์นั้น ผู้เชี่ยวชาญยืนยันว่าเป็นข้อมูลเท็จ อย่างไรก็ตาม ผู้ที่ไวต่อกลิ่นอาจรู้สึกไม่สบายเมื่ออยู่ใกล้ต้นที่กำลังออกดอกจำนวนมาก ดังนั้น การเลือกปลูกต้นตีนเป็ดจึงควรคำนึงถึงขนาดพื้นที่ ระยะห่างจากบ้านเรือน และความสะดวกสบายของผู้คนโดยรอบ เพื่อให้ได้รับประโยชน์จากต้นไม้อย่างเหมาะสม