เปิดรายพระนาม 9 พระภรรยาเจ้า ในรัชกาลที่ 5 รู้จักการแบ่งลำดับชั้นเจ้านายฝ่ายใน

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระภรรยาเจ้า เจ้าจอมมารดา และเจ้าจอม รวมทั้งสิ้น 152 ท่าน ในจำนวนนี้มี "พระภรรยาเจ้า" เพียง 9 พระองค์เท่านั้น โดยแต่ละพระองค์มีพระฐานันดรศักดิ์และสายพระราชวงศ์ที่แตกต่างกัน

พระภรรยาเจ้า คืออะไร? แตกต่างจากเจ้าจอมอย่างไร

"พระภรรยาเจ้า" เป็นคำเรียกพระภรรยาในพระมหากษัตริย์ที่มีพระฐานันดรศักดิ์เป็นเจ้านายมาแต่เดิม โดยเฉพาะพระราชธิดาหรือพระราชนัดดาในพระมหากษัตริย์พระองค์ก่อน แตกต่างจากเจ้าจอมมารดาและเจ้าจอม ซึ่งเป็นสตรีสามัญชนที่เข้ารับราชการฝ่ายในและถวายตัวเป็นพระสนม

พระภรรยาเจ้าในรัชกาลที่ 5 ทั้ง 9 พระองค์ มีใครบ้าง?

พระภรรยาเจ้าทั้ง 9 พระองค์ สามารถแบ่งตามพระฐานันดรศักดิ์และสายพระราชวงศ์ได้เป็น 3 กลุ่ม ดังต่อไปนี้

พระภรรยาเจ้าชั้นลูกหลวง จำนวน 5 พระองค์

พระภรรยาเจ้ากลุ่มนี้มีพระฐานันดรศักดิ์เป็นพระราชธิดาในรัชกาลที่ 4 จึงได้รับการจัดอยู่ในชั้นลูกหลวง โดยพระราชโอรสและพระราชธิดาที่ประสูติแต่พระภรรยาเจ้าชั้นนี้มีพระอิสริยยศเป็นสมเด็จเจ้าฟ้าชั้นเอกตามธรรมเนียมในสมัยนั้น มีจำนวน 5 พระองค์ ได้แก่

1.สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ

สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระนามเดิม พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี (1 มกราคม พ.ศ. 2407 - 20 ตุลาคม พ.ศ. 2462) เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชสมภพแต่สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา

ระหว่างการเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 1 ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระอัครราชเทวี ทรงดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ต่อมาจึงทรงได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมราชินีนาถ ทำให้พระองค์ทรงเป็นปฐมบรมราชินีนาถของประเทศไทย และภายหลังทรงเป็นสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว นอกจากนี้ ยังทรงดำรงตำแหน่งเป็นองค์สภานายิกาสภากาชาดไทยพระองค์แรกอีกด้วย

สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ

2. สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี

สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า พระนามเดิม พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าสว่างวัฒนา (10 กันยายน พ.ศ. 2405 - 17 ธันวาคม พ.ศ. 2498) พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชสมภพแต่สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา พระองค์เป็นพระราชชนนีในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ซึ่งเป็นสยามมกุฎราชกุมารพระองค์แรกของไทย

รวมทั้งสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ต้นราชสกุลมหิดล อันเป็นราชสกุลที่สืบราชสันตติวงศ์ของประเทศไทยในปัจจุบัน เป็นสมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นสมเด็จพระอัยยิกาเจ้าในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร และพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และเป็นสมเด็จพระปัยยิกาเจ้าในพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว 

สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี

3. สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี

สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี หรือที่ชาวบ้านเรียกพระนามว่า สมเด็จพระนางเรือล่ม (10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2403 – 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2423) มีพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และ สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา ประสูติเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2403 เป็นพระอัครมเหสีพระองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระนางเธอ พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ทิวงคตด้วยอุบัติเหตุเรือพระประเทียบล่ม ณ ตำบลบางพูด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี พร้อมด้วยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์ โสภางคทัศนิยลักษณ์ อรรควรราชกุมารี พระราชธิดา และพระราชบุตรในพระครรภ์ซึ่งยังไม่ทราบว่าเป็นพระราชโอรสหรือพระราชธิดาอีกด้วย ระหว่างการตามเสด็จฯ แปรพระราชฐานไปประทับยังพระราชวังบางปะอิน ภายหลังการสิ้นพระชนม์ ทรงได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี ดำรงพระฐานันดรศักดิ์พระอัครมเหสีพระองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี

4. พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวี

สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี (10 พฤษภาคม พ.ศ. 2404 – 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2470) หรือที่ชาววังสมัย ร.5 - ร.6 ออกพระนามว่า เสด็จพระนาง เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าคุณจอมมารดาสำลี พระสนมเอก

พระองค์เป็นพระมารดาในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าสุทธาทิพยรัตน์ กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร ซึ่งทรงเป็นเจ้าฟ้าชั้นเอก (ชั้นทูลกระหม่อม) ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์แรกที่มีพระชนม์ และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงได้รับเฉลิมพระนามเป็น สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี ชาววังจึงออกพระนามว่า สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า นับแต่นั้น

พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวี

5. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา นราธิราชบุตรี

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา นราธิราชบุตรี (18 กันยายน พ.ศ. 2395 - 13 กันยายน พ.ศ. 2449) เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจันทร์ ในรัชกาลที่ 4 และเป็นพระภรรยาเจ้าชั้นลูกหลวงพระองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่มีประสูติการพระราชบุตร

แต่เมื่อมีพระประสูติการ พระราชบุตรพระองค์นั้นก็ได้สิ้นพระชนม์ไปอย่างกะทันหันภายในเวลาอันสั้น พระองค์เจ้าทักษิณชาทรงเสียพระทัยยิ่งนักจนสูญเสียพระจริตในเวลาต่อมา และมิสามารถสนองพระเดชพระคุณรับราชการฝ่ายในได้ต่อไป ทรงอยู่ในสภาพผู้ป่วยตลอดชีพตราบจนสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 13 กันยายน พ.ศ. 2449 ที่ตำหนักของกรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา นราธิราชบุตรี

พระภรรยาเจ้าชั้นหลานหลวง จำนวน 3 พระองค์

เจ้านายชั้นพระราชนัดดาในรัชกาลที่ 3 รับการจัดอยู่ในกลุ่มพระภรรยาเจ้าชั้นหลานหลวง โดยพระราชโอรสและพระราชธิดาที่ประสูติแต่พระภรรยาเจ้าชั้นนี้มีพระอิสริยยศเป็นสมเด็จเจ้าฟ้าชั้นโทตามธรรมเนียม มีจำนวน 3 พระองค์ ได้แก่

1. พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์

พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์ (26 มกราคม พ.ศ. 2398 – 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2430) พระนามเดิม หม่อมเจ้าปิ๋ว เป็นพระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูมินทรภักดี ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจีน 

พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์

2. พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค กรมขุนอรรควรราชกัลยา

พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค กรมขุนอรรควรราชกัลยา (28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2389 – 15 ตุลาคม พ.ศ. 2444) พระนามเดิม หม่อมเจ้าบัว เป็นพระธิดาพระองค์ใหญ่ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูมินทรภักดี ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจีน

3. พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมขุนสุทธาสินีนาฏ

พระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา (4 กันยายน พ.ศ. 2405 – 24 มิถุนายน พ.ศ. 2472) พระนามเดิม หม่อมเจ้าสาย เป็นพระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูมินทรภักดี และเจ้าจอมมารดาจีน ทรงรับราชการฝ่ายในเป็นพระภรรยาเจ้าทรงอิสริยยศเป็นพระมเหสี ตำแหน่งพระอรรคชายาเธอ มีหน้าที่ควบคุมดูแลห้องพระเครื่องต้น ของเสวยคาวหวาน อีกทั้งทรงเป็นผู้ที่ตั้งโรงเลี้ยงเด็กขึ้นเป็นแห่งแรกในประเทศไทย บริเวณตำบลสวนมะลิ ถนนบำรุงเมือง อุทิศพระกุศลประทานพระราชธิดาพระองค์ใหญ่ที่สิ้นพระชนม์ไปตั้งแต่ทรงพระเยาว์ ทรงรับเด็กกำพร้าและเด็กยากจนมาเลี้ยงดู สอนให้เล่าเรียน และฝึกวิชาชีพทั้งหญิงและชาย

พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมขุนสุทธาสินีนาฏ

พระภรรยาเจ้าจากประเทศราช จำนวน 1 พระองค์

เจ้าดารารัศมี พระราชชายา (26 สิงหาคม พ.ศ. 2416 - 9 ธันวาคม พ.ศ. 2476) พระธิดาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ซึ่งทรงมีพระชาติกำเนิดเป็นเจ้านายฝ่ายเหนือ และได้เสด็จเข้ามารับราชการฝ่ายในในรัชกาลที่ 5

เจ้าดารารัศมี พระราชชายา

 

พระราชโอรสและพระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 มีพระอิสริยยศแตกต่างกันอย่างไร?

พระอิสริยยศของพระราชโอรสและพระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 มีความเกี่ยวข้องกับพระฐานันดรศักดิ์ของพระราชมารดา โดยสามารถแบ่งตามหลักเกณฑ์ที่กล่าวถึงในข้อมูลประวัติศาสตร์ได้ 3 ชั้นสำคัญ ได้แก่

• สมเด็จเจ้าฟ้าชั้นเอก คือพระราชโอรสและพระราชธิดาที่ประสูติแต่พระภรรยาเจ้าชั้นลูกหลวง โดยมีคำเรียกอย่างลำลองว่า "ทูลกระหม่อม"
• สมเด็จเจ้าฟ้าชั้นโท คือพระราชโอรสและพระราชธิดาที่ประสูติแต่พระภรรยาเจ้าชั้นหลานหลวง โดยมีคำเรียกอย่างลำลองว่า "สมเด็จ"
• พระองค์เจ้า คือพระราชโอรสและพระราชธิดาที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาซึ่งเป็นสตรีสามัญชน โดยมีคำเรียกอย่างลำลองว่า "เสด็จ"

การแบ่งพระอิสริยยศดังกล่าวสะท้อนระบบพระฐานันดรศักดิ์ในราชสำนักสยาม ซึ่งให้ความสำคัญกับพระชาติกำเนิดและลำดับสายพระราชวงศ์ ทั้งนี้ พระอิสริยยศและพระราชอิสริยาภรณ์ของแต่ละพระองค์อาจมีการเปลี่ยนแปลงหรือได้รับการสถาปนาเพิ่มเติมในภายหลัง

หนังสือ “พระตำหนักสวนสี่ฤดูพระราชวังดุสิต” พระภรรยาเจ้า พร้อมด้วยเจ้าจอมมารดา และเจ้าจอม ณ อัฒจันทร์ พระที่นั่งวิมานเมฆ