ทำไมทายาทเจ้านครแพร่ ไม่มีนามสกุล "ณ แพร่" เหมือนสายเจ้าเมืองเหนืออื่น

ทำไมทายาทเจ้านครแพร่ ไม่มีนามสกุล "ณ แพร่" เหมือนสายเจ้าเมืองเหนืออื่น ลูกหลานใช้นามสกุลอะไรกันบ้าง

หากพูดถึงเชื้อสายเจ้าผู้ครองนครทางภาคเหนือ หลายคนคงคุ้นกับนามสกุลอย่าง ณ เชียงใหม่, ณ ลำปาง, ณ ลำพูน และ ณ น่าน ซึ่งยังพบเห็นได้ในปัจจุบัน แต่มีชื่อเมืองหนึ่งที่หลายคนอาจสงสัยว่า ทั้งที่เคยมีเจ้าผู้ครองนครและมีเชื้อสายสืบต่อมาเช่นเดียวกัน ทำไมจึงไม่มีนามสกุล “ณ แพร่”

คำตอบของเรื่องนี้ไม่ได้หมายความว่าเมืองแพร่ไม่มีราชวงศ์ หรือเชื้อสายเจ้าผู้ครองนครสูญหายไป หากแต่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์การเมืองของเมืองแพร่ในช่วงปลายรัชกาลที่ 5 รวมถึงการสิ้นสุดตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครแพร่ก่อนที่ประเทศไทยจะเริ่มใช้ระบบนามสกุลอย่างเป็นทางการ

เมืองแพร่เคยมีเจ้าผู้ครองนคร ไม่ต่างจากเมืองเหนืออื่น

เมืองแพร่ในอดีตมีเจ้าผู้ครองนครและสายตระกูลเจ้านายท้องถิ่นสืบต่อกันมา โดยมีสายราชสกุลที่โยงกลับไปถึง พระยาแสนซ้าย ซึ่งถือเป็นต้นราชสกุลสำคัญของเจ้าผู้ครองนครแพร่

เจ้าผู้ครองนครแพร่องค์สุดท้ายคือ เจ้าพิริยเทพวงศ์ ซึ่งครองนครในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ก่อนที่สถานะของเจ้าผู้ครองนครแพร่จะสิ้นสุดลงภายหลังเหตุการณ์ความไม่สงบใน พ.ศ. 2445

เจ้าพิริยเทพวงษ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่องค์สุดท้าย

จุดเปลี่ยนสำคัญ เกิดขึ้นก่อนประเทศไทยเริ่มมีนามสกุล

ใน พ.ศ. 2445 เกิดเหตุการณ์ที่รู้จักกันในชื่อ กบฏเงี้ยวเมืองแพร่ เหตุการณ์การลุกฮือของชาวไทใหญ่หรือเงี้ยว เพื่อต่อต้านการปกครองและการปฏิรูปรวมศูนย์อำนาจของสยาม ณ เมืองแพร่ ระหว่างวันที่ 25 กรกฎาคม ถึง 14 สิงหาคม พ.ศ. 2445 ซึ่งเกิดขึ้นในช่วงที่สยามกำลังปฏิรูประบบการปกครองหัวเมืองและรวมอำนาจเข้าสู่ส่วนกลาง ภายหลังเหตุการณ์ดังกล่าว เจ้าพิริยเทพวงศ์ออกจากเมืองแพร่ไปพำนักที่หลวงพระบาง และตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครแพร่ก็สิ้นสุดลงนับแต่นั้น

ช่วงเวลานี้มีความสำคัญอย่างมาก เพราะเหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นก่อนการประกาศใช้ พระราชบัญญัติขนานนามสกุล พ.ศ. 2456 มากกว่าสิบปี ดังนั้น เมื่อเข้าสู่ยุคที่มีการพระราชทานและกำหนดนามสกุลอย่างเป็นทางการ สายเจ้าผู้ครองนครแพร่จึงมีสถานะและบริบททางการเมืองแตกต่างจากเชียงใหม่ ลำปาง ลำพูน หรือ น่าน

ทำไมไม่มี “ณ แพร่”?

ในทางประวัติศาสตร์ ไม่ปรากฏว่ามีการพระราชทานนามสกุล “ณ แพร่” ให้แก่สายเจ้าผู้ครองนครแพร่ในลักษณะเดียวกับราชตระกูลเมืองเหนือบางแห่ง จึงทำให้ลูกหลานเจ้าผู้ครองนครแพร่ในเวลาต่อมาใช้นามสกุลที่แตกต่างกันออกไปตามแต่ละสายของตระกูล

แม้จะไม่มีนามสกุล “ณ แพร่” แต่เชื้อสายของเจ้าผู้ครองนครแพร่ยังคงสืบทอดต่อมาในหลายสาย และมีคำเรียกรวมกลุ่มราชสกุลเหล่านี้ว่า “วงศ์วรญาติ” ซึ่งหมายถึงกลุ่มผู้สืบเชื้อสายมาจากเจ้าผู้ครองนครแพร่ โดยมี พระยาแสนซ้าย เป็นต้นราชสกุล

จุดที่น่าสนใจคือ “วงศ์วรญาติ” ไม่ได้ใช้นามสกุลเดียวกันทั้งหมด แต่กระจายออกเป็นหลายสกุลตามสายสืบเชื้อ เช่น เทพวงศ์, แพร่พันธุ์, วังซ้าย, ผาทอง, วงศ์บุรี, วงศ์พระถางขัติยวรา, รสเข้ม, แสนศิริพันธุ์, วงศ์เมืองแก่น, ไชยประวัติ, วงศ์วรรณ, วิจผัน, บุตรรัตน์, นามวงศ์, แก่นหอม, แก่นจันทร์หอม, ศรีจันทร์แดง, อิ่นคำลือ, อุตรพงศ์, มหายศปัญญา, วราราชใยญาณ, เมืองพระ, ดอกไม้, สารศิริวงศ์, หัวเมืองแก้ว, รัตนวงศ์, นันทิยา, กันจรรยา และประจักรัตนากร

ดังนั้น หากจะตามหาเชื้อสายเจ้าผู้ครองนครแพร่ จึงไม่สามารถมองจากนามสกุลเพียงสกุลเดียวได้ แต่ต้องดูจากสายเครือญาติและลำดับการสืบเชื้อของแต่ละครอบครัว ซึ่งต่างจากกรณีของบางราชตระกูลเมืองเหนือที่มีนามสกุล “ณ + ชื่อเมือง” เป็นเครื่องบ่งชี้ที่เห็นได้ชัดกว่า

“เทพวงศ์” หนึ่งในสายสำคัญของเจ้าหลวงแพร่

หนึ่งในนามสกุลที่มีความเชื่อมโยงกับราชสกุลเมืองแพร่โดยตรงคือ “เทพวงศ์” ซึ่งสัมพันธ์กับสายของเจ้าพิริยเทพวงศ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่องค์สุดท้าย

นามสกุลนี้จึงเป็นหนึ่งในตัวอย่างที่สะท้อนว่า เชื้อสายเจ้าเมืองแพร่ยังคงดำรงอยู่ แม้ไม่ได้ใช้คำว่า “ณ แพร่” ก็ตาม และลูกหลานในแต่ละสายก็อาจใช้นามสกุลที่แตกต่างกันตามประวัติครอบครัวของตนเอง

“แพร่พันธุ์” อีกหนึ่งนามสกุลที่โยงถึงสายเจ้าหลวงแพร่

อีกนามสกุลหนึ่งที่มีความสำคัญคือ “แพร่พันธุ์” ซึ่งมีบุคคลที่คนไทยรู้จักกันดีคือ โชติ แพร่พันธุ์ หรือ “ยาขอบ” นักเขียนชื่อดังผู้ประพันธ์นวนิยายเรื่อง ผู้ชนะสิบทิศ

โชติ แพร่พันธุ์ เป็นลูกหลานในสายเจ้าผู้ครองนครแพร่ โดยครอบครัวของเขามีความเชื่อมโยงกับเจ้าพิริยเทพวงศ์ จึงเป็นอีกตัวอย่างหนึ่งที่แสดงให้เห็นว่า เชื้อสายราชสกุลเมืองแพร่ไม่ได้หายไป แต่สืบทอดผ่านนามสกุลอื่นแทน

 โชติ แพร่พันธุ์