วีรสตรีโคราชไม่ได้มีแค่ “ย่าโม” เปิดตำนาน "นางสาวบุญเหลือ" ผู้กล้าพลีชีพในทุ่งสัมฤทธิ์

วีรสตรีโคราชไม่ได้มีแค่ “ย่าโม” เปิดตำนาน “ย่าเหลือ” หญิงกล้าผู้พลีชีพในทุ่งสัมฤทธิ์

เมื่อพูดถึง วีรสตรีแห่งเมืองโคราช ชื่อของ “ท้าวสุรนารี” หรือ “ย่าโม” มักเป็นชื่อแรกที่คนไทยนึกถึง แต่รู้หรือไม่ว่า ในหน้าประวัติศาสตร์ของโคราชยังมีหญิงกล้าอีกคนที่มีบทบาทสำคัญในเหตุการณ์เดียวกัน นั่นคือ “นางสาวบุญเหลือ” หรือ “ย่าเหลือ” ผู้ได้รับการยกย่องจากชาวนครราชสีมาว่าเป็นหนึ่งในวีรสตรีผู้เสียสละชีวิตเพื่อบ้านเมือง

เรื่องราวของนางสาวบุญเหลือเกี่ยวข้องกับ วีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์ พ.ศ. 2369 ในสมัยรัชกาลที่ 3 เมื่อกองทัพของเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์เข้ายึดเมืองนครราชสีมาและกวาดต้อนชาวเมืองไปเป็นเชลย เหตุการณ์ครั้งนั้นนำไปสู่การต่อต้านของชาวโคราช และกลายเป็นเรื่องราวสำคัญที่ถูกเล่าขานสืบต่อมาจนถึงปัจจุบัน

นางสาวบุญเหลือ คือใคร?

นางสาวบุญเหลือเป็นบุตรีของ หลวงเจริญ ซึ่งเป็นกรมการเมืองผู้น้อยของนครราชสีมา เธอมีความใกล้ชิดกับพระยาปลัดเมืองนครราชสีมาและคุณหญิงโมเป็นอย่างมาก เนื่องจากทั้งสองไม่มีบุตรธิดา จึงให้ความรักและเอ็นดูนางสาวบุญเหลือเสมือนลูกหลานของตนเอง

ด้วยเหตุนี้ นางสาวบุญเหลือจึงมีความผูกพันกับคุณหญิงโม และเมื่อเกิดเหตุการณ์ที่เมืองนครราชสีมาถูกกองทัพเจ้าอนุวงศ์เข้ายึด เธอจึงกลายเป็นหนึ่งในผู้ที่ร่วมอยู่ในเหตุการณ์สำคัญของเมือง

กองทัพเจ้าอนุวงศ์เข้ายึดเมืองโคราช

ในปี พ.ศ. 2369 เจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์ยกกองทัพเข้าสู่ดินแดนสยาม โดยอ้างเหตุผลว่าจะเดินทางไปกรุงเทพฯ เพื่อช่วยรบกับอังกฤษ ขณะนั้นเจ้าเมืองนครราชสีมาและพระยาปลัดเมืองไม่ได้อยู่ในพื้นที่ เนื่องจากเดินทางไปราชการที่เมืองขุขันธ์

เมื่อไม่มีผู้นำเมืองอยู่ในพื้นที่ กองทัพของเจ้าอนุวงศ์จึงสามารถเข้ายึดนครราชสีมาได้ และกวาดต้อนชาวเมืองจำนวนมากเป็นเชลยเพื่อเดินทางกลับไปยังเวียงจันทน์ โดยในกลุ่มชาวเมืองที่ถูกกวาดต้อนไปนั้นมีทั้ง คุณหญิงโมและนางสาวบุญเหลือ รวมอยู่ด้วย

แผนการต่อต้านเริ่มต้นที่ทุ่งสัมฤทธิ์

ระหว่างการเดินทาง กองทัพเจ้าอนุวงศ์หยุดพักบริเวณ ทุ่งสัมฤทธิ์ แขวงเมืองนครราชสีมา เมื่อวันที่ 4 มีนาคม พ.ศ. 2369 ซึ่งกลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของเหตุการณ์

ตามเรื่องราวที่เล่าสืบต่อกันมา คุณหญิงโม นางสาวบุญเหลือ และหลวงณรงค์สงคราม หัวหน้าชาวเมือง ได้ร่วมกันวางอุบายให้ชาวเมืองนำอาหารและสุราไปเลี้ยงทหารลาวที่ควบคุมตัวพวกเขาไว้ เมื่อทหารบางส่วนดื่มสุราจนขาดสติ ชาวเมืองจึงฉวยโอกาสแย่งอาวุธและลุกขึ้นต่อต้าน

วีรกรรม “ย่าเหลือ” ที่ยอมสละชีวิต

ท่ามกลางการต่อสู้ นางสาวบุญเหลือได้แสดงความกล้าหาญด้วยการนำ ไม้ฟืนจากกองไฟ วิ่งล่อทหารไปยังบริเวณกองเกวียนซึ่งเก็บกระสุนดินประสิวของกองทัพฝ่ายตรงข้าม

เหตุการณ์นำไปสู่การระเบิดครั้งใหญ่ ทำให้เกิดเปลวไฟลุกขึ้นกลางทุ่งสัมฤทธิ์ และสร้างความเสียหายแก่กองทัพฝ่ายตรงข้ามอย่างรุนแรง วีรกรรมดังกล่าวทำให้นางสาวบุญเหลือต้องพลีชีพ และชื่อของเธอได้รับการจดจำในฐานะหญิงผู้กล้าที่เสียสละตนเองเพื่อช่วยเหลือบ้านเมือง

เรื่องราวดังกล่าวจึงกลายเป็นอีกหนึ่งภาพจำของวีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์ และทำให้ชื่อของ “ย่าเหลือ” ยังคงถูกกล่าวถึงควบคู่กับ “ย่าโม” ในประวัติศาสตร์ท้องถิ่นของนครราชสีมา

คนโคราชไม่ลืม “ย่าเหลือ”

นางสาวบุญเหลือเป็นสัญลักษณ์ของความกล้าหาญและการเสียสละของชาวเมืองนครราชสีมาในช่วงวิกฤต เหตุการณ์ทุ่งสัมฤทธิ์จึงถูกถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นในฐานะเรื่องราวของคนธรรมดาที่ลุกขึ้นปกป้องบ้านเกิด

ในเวลาต่อมา ชาวนครราชสีมาได้ร่วมกันสร้าง อนุสรณ์สถานนางสาวบุญเหลือ เพื่อรำลึกถึงวีรกรรมของเธอและบรรพบุรุษของชาวโคราชที่เสียสละชีวิตในการปกป้องบ้านเมือง

อนุสรณ์สถานนางสาวบุญเหลือตั้งอยู่บริเวณ โรงเรียนบุญเหลือวิทยานุสรณ์ ตำบลโคกสูง อำเภอเมืองนครราชสีมา ห่างจากตัวเมืองประมาณ 12.5 กิโลเมตร บนถนนสุรนารายณ์ สายนครราชสีมา-ชัยภูมิ

อนุสรณ์สถานแห่งนี้สร้างขึ้นโดยจังหวัดนครราชสีมาและประชาชนชาวนครราชสีมา และทำพิธีเปิดเมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม พ.ศ. 2529 เพื่อเป็นสถานที่ระลึกถึงวีรกรรมของนางสาวบุญเหลือ รวมถึงผู้ที่เสียชีวิตจากเหตุการณ์ทุ่งสัมฤทธิ์

วันที่ 4 มีนาคม ซึ่งเป็นวันที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ทุ่งสัมฤทธิ์ ยังถูกใช้เป็นวันจัดกิจกรรมรำลึกถึงวีรกรรมของนางสาวบุญเหลือ โดยประชาชนและหน่วยงานในจังหวัดนครราชสีมาร่วมกันจัดพิธีสดุดี ณ อนุสรณ์สถาน

ชื่อของ ท้าวสุรนารี หรือย่าโม อาจเป็นวีรสตรีที่คนไทยรู้จักมากที่สุดของนครราชสีมา แต่เรื่องราวของ นางสาวบุญเหลือ หรือย่าเหลือ ก็เป็นอีกหนึ่งบทสำคัญของประวัติศาสตร์เมืองโคราช

จากหญิงสาวคนหนึ่งที่ถูกกวาดต้อนไปพร้อมกับชาวเมือง สู่ผู้ร่วมในเหตุการณ์ต่อต้านที่ทุ่งสัมฤทธิ์ และจบชีวิตลงจากการเสียสละเพื่อเปิดทางให้ชาวเมืองต่อสู้ เรื่องราวของย่าเหลือจึงเป็นตำนานที่สะท้อนถึง ความกล้าหาญ ความเสียสละ และพลังของคนธรรมดาในช่วงเวลาที่บ้านเมืองเผชิญวิกฤต