ทำไม “ไหปลาร้า” ถึงกลายมาเป็นชื่อเรียกอวัยวะของคนไทย เกี่ยวข้องกันตรงไหน?

ทำไม “ไหปลาร้า” ถึงกลายมาเป็นชื่อเรียกอวัยวะของคนไทย เกี่ยวข้องกันตรงไหน เผยที่มาและความหมาย

เคยสงสัยไหมว่า ทำไมกระดูกบริเวณช่วงคอถึงถูกเรียกว่า “ไหปลาร้า” ทั้งที่ฟังดูเหมือนชื่อภาชนะสำหรับหมักอาหารมากกว่าอวัยวะในร่างกาย คำนี้เป็นหนึ่งในชื่ออวัยวะภาษาไทยที่ฟังแปลก แต่มีที่มาน่าสนใจ เพราะเชื่อมโยงทั้งรูปร่าง ตำแหน่ง และของใช้พื้นบ้านที่คนไทยคุ้นเคยในอดีต

ในทางกายวิภาค กระดูกไหปลาร้า คือกระดูกคู่ที่อยู่บริเวณต้นคอด้านหน้า วางตัวเชื่อมระหว่างกระดูกอกส่วนบนกับหัวไหล่ สามารถคลำหรือมองเห็นได้ชัดในบางคน โดยเฉพาะคนที่รูปร่างค่อนข้างผอมหรือมีไขมันบริเวณช่วงคอน้อย ในภาษาอังกฤษ กระดูกส่วนนี้เรียกว่า Clavicle หรือ Collarbone แปลตรงตัวได้ว่า “กระดูกคอเสื้อ” เพราะอยู่ใกล้แนวปกเสื้อ 

กระดูกไหปลาร้า ช่วยพยุงตำแหน่งของไหล่และเกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหวของแขน มีความสำคัญต่อการเคลื่อนไหวของแขนและไหล่มาก หากกระดูกส่วนนี้หัก มักเกิดจากการล้ม ไหล่กระแทกพื้น หรืออุบัติเหตุจากกีฬาและการเดินทาง หากมีอาการปวด บวม ผิดรูป หรือขยับแขนลำบากหลังเกิดอุบัติเหตุ ควรรีบพบแพทย์เพื่อตรวจประเมิน  

“ไหปลาร้า” เกี่ยวกับกระดูกยังไง

ตามความหมายในพจนานุกรม คำว่า “ไหปลาร้า” มีความหมายมากกว่าหนึ่งอย่าง โดยหมายถึง ไหชนิดหนึ่งที่มีขอบรอบปาก ใช้สำหรับหมักปลาร้า และยังหมายถึง หลุมข้างคอถัดกระดูกไหปลาร้าขึ้นไป รวมถึงใช้เรียกกระดูกคู่ที่อยู่บริเวณต้นคอด้านหน้าว่า กระดูกไหปลาร้า

 ไหที่ใช้หมักปลาร้าสมัยก่อนไม่ได้มีปากไหเรียบๆ เหมือนไหทั่วไป แต่จะมีลักษณะพิเศษคือมี "ขอบปากไห 2 ชั้น" โดยร่องระหว่างขอบปากนั้นมีไว้เพื่อ "หล่อน้ำ" หรือใส่ขี้เถ้า เพื่อป้องกันไม่ให้มดหรือแมลงวันไต่ลงไปตอมเนื้อปลาร้าข้างใน

เมื่อมองมาที่สรีระร่างกายมนุษย์ บริเวณกระดูกที่พาดผ่านเหนือหน้าอก (หรือที่เรารู้จักกันในชื่อกระดูกหัวไหล่) ในช่วงที่เป็นรอยบุ๋มลงไปนั้น มีลักษณะโค้งเว้าคล้ายกับร่องหล่อน้ำรอบปากไห คนไทยในยุคก่อน จึงเรียกกระดูกชิ้นนี้ว่า “กระดูกไหปลาร้า” มาจนถึงทุกวันนี้

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)ไหปลาร้า