ทำเนียบ 14 ไดโนเสาร์ไทย น้องใหม่ "นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส" ใหญ่สุดที่เคยพบ

เปิดทำเนียบ 14 ไดโนเสาร์ไทย ตัวล่าสุด "นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส" ไดโนเสาร์ยักษ์คอยาวสายพันธุ์ใหม่

นับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2519 ที่มีการค้นพบกระดูกไดโนเสาร์ชิ้นแรก ณ ห้วยประตูตีหมา อุทยานแห่งชาติภูเวียง จ.ขอนแก่น ได้กลายเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของงานวิจัยบรรพชีวินวิทยาในประเทศไทย ตลอดระยะเวลากว่า 50 ปีที่ผ่านมา พบว่าไทยเคยเป็นถิ่นที่อยู่อาศัยของไดโนเสาร์หลากหลายสายพันธุ์ตั้งแต่ ยุคไทรแอสซิกตอนปลายถึงยุคครีเทเชียสตอนต้น (ประมาณ 220-100 ล้านปีก่อน) โดยมีการค้นพบแล้วอย่างน้อย 25 ชนิด และในจำนวนนี้เป็น ชนิดใหม่ของโลกถึง 14 ชนิด

ทำเนียบไดโนเสาร์ไทย (เรียงตามปีที่ตีพิมพ์ในวารสารวิชาการ)

1. สยามโมซอรัส สุธีธรนิ (Siamosaurus suteethorni)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2529 (ไดโนเสาร์ที่ตั้งชื่ออย่างเป็นทางการชนิดแรกของไทย)

• ลักษณะ: เทอโรพอด (กินเนื้อ) วงศ์สไปโนซอริดี ยาวประมาณ 8 เมตร กะโหลกเรียว ฟันทรงกรวยคล้ายจระเข้ กินปลาเป็นหลัก

• แหล่งที่พบ: หลุมขุดค้นที่ 1 ภูประตูตีหมา อุทยานแห่งชาติภูเวียง จ.ขอนแก่น

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อตามชื่อประเทศไทย หรือเมืองสยาม รวมกับคำว่า sauros ภาษากรีก แปลว่า สัตว์เลื้อยคลานหรือกิ้งก่า และชื่อชนิดตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่ ดร.วราวุธ สุธีธร ผู้ค้นพบตัวอย่างซากดึกดำบรรพ์ต้นแบบ

2. ซิตตะโกซอรัส สัตยารักษ์กิ (Psittacosaurus sattayaraki)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2535

• ลักษณะ: ออร์นิธิสเชีย (กินพืช) ขนาดเล็ก ยาว 1.5 เมตร มีจะงอยปากตะขอคล้ายนกแก้ว กินใบไม้และเมล็ดพืชเปลือกแข็ง

• แหล่งที่พบ: ต.ลาดใหญ่ อ.เมืองชัยภูมิ จ.ชัยภูมิ

• ที่มาของชื่อ : ชื่อชนิดเพื่อเป็นเกียรติแก่ ดร.นเรศ สัตยารักษ์ ผู้ค้นพบตัวอย่างซากดึกดำบรรพ์ต้นแบบ

3. ภูเวียงโกซอรัส สิรินธรเน (Phuwiangosaurus sirindhornae)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2537

• ลักษณะ: ซอโรพอด (กินพืชคอยาว) ขนาดกลาง ยาว 15-20 เมตร หนัก 17 ตัน จัดอยู่ในวงศ์ยูฮีโลโพดิดี

• แหล่งที่พบ: หลุมขุดค้นที่ 1 ภูประตูตีหมา อุทยานแห่งชาติภูเวียง จ.ขอนแก่น

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อตามแหล่งที่ค้นพบ คือ ภูเวียง จังหวัดขอนแก่น รวมกับ คำว่า sauros ภาษากรีก แปลว่า สัตว์เลื้อยคลานหรือกิ้งก่า และชื่อชนิดตั้งชื่อเพื่อถวายพระเกียรติแด่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ผู้ทรงสนพระทัยงานด้านบรรพชีวินวิทยา

4. สยามโมไทรันนัส อีสานเอนซิส (Siamotyrannus isanensis)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2539

• ลักษณะ: เทอโรพอด (กินเนื้อ) ขนาดใหญ่ ยาว 6-7 เมตร เดินด้วยสองขาหลัง ปัจจุบันคาดว่าเป็นกลุ่มซีลูโรซอร์ยุคแรก

• แหล่งที่พบ: หลุมขุดค้นที่ 9 หินลาดยาว อุทยานแห่งชาติภูเวียง จ.ขอนแก่น

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อตามชื่อประเทศไทย หรือเมืองสยาม รวมกับคำว่า tyrannus ภาษาละติน แปลว่า ทรราชย์ และชื่อชนิดตั้งชื่อตามแหล่งที่ค้นพบ คือ ภาคอีสานของไทย รวมกับคำว่า ensis ภาษาละติน แปลว่า มาจาก หรือ แห่ง

5. อีสานโนซอรัส อรรถวิภัชน์ชิ (Isanosaurus attavipachi)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2543

• ลักษณะ: ซอโรพอดที่เก่าแก่ที่สุดในโลกชนิดหนึ่ง (210 ล้านปี) ตัวอย่างที่พบเป็นวัยเยาว์ยาว 6.5 เมตร (โตเต็มวัยอาจถึง 15 เมตร)

• แหล่งที่พบ: ภูนกเขียน จ.ชัยภูมิ

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อตามแหล่งที่ค้นพบ คือ ภาคอีสานของไทย รวมกับคำว่า sauros ภาษากรีก แปลว่า สัตว์เลื้อยคลานหรือกิ้งก่า และชื่อชนิดตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่นายปรีชา อรรถวิภัชน์ อดีตอธิบดีกรมทรัพยากรธรณี ผู้สนับสนุนงานสำรวจศึกษาวิจัยซากดึกดำบรรพ์ไดโนเสาร์ของไทย 

6. กินรีมิมัส ขอนแก่นเอนซิส (Kinnareemimus khonkaenensis)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2552

• ลักษณะ: กลุ่มไดโนเสาร์นกกระจอกเทศ (Ornithomimosaur) ยาว 2 เมตร ว่องไว คอยาว หัวเล็ก กินทั้งพืชและสัตว์

• แหล่งที่พบ: หลุมขุดค้นที่ 5 ซำหญ้าคา อุทยานแห่งชาติภูเวียง จ.ขอนแก่น

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อตาม “กินรี” สัตว์ป่าหิมพานต์ที่มีร่างกายท่อนบนเป็นมนุษย์และท่อนล่างเป็นนก รวมกับคำว่า mimos ภาษากรีก แปลว่า เหมือน หรือเลียนแบบ และชื่อชนิดตั้งชื่อตามแหล่งที่ค้นพบ คือ จังหวัดขอนแก่น รวมกับคำว่า ensis ภาษาละติน แปลว่า มาจาก หรือ แห่ง

7. สยามโมดอน นิ่มงามมิ (Siamodon nimngami)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2554

• ลักษณะ: กลุ่มปากเป็ด (Iguanodontia) ขนาดกลาง ปากแบนแผ่ออก ฟันรูปทรงใบไม้หยักบริเวณขอบ

• แหล่งที่พบ: บ้านสะพานหิน จ.นครราชสีมา

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อตามชื่อประเทศไทย หรือเมืองสยาม รวมกับคำว่า odous ภาษากรีก แปลว่า ฟัน และชื่อชนิดตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่ นายวิทยา นิ่มงาม ผู้ค้นพบตัวอย่างต้นแบบ

8. ราชสีมาซอรัส สุรนารีเอ (Ratchasimasaurus suranareae)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2554

• ลักษณะ: ออร์นิธิสเชียนขนาดกลาง ยาว 5-6 เมตร ขากรรไกรยาวและแบน เป็นตัวเชื่อมวิวัฒนาการสู่กลุ่มปากเป็ดรุ่นหลัง

• แหล่งที่พบ: บ้านโป่งแมลงวัน จ.นครราชสีมา

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อตามแหล่งที่ค้นพบ คือ จังหวัดนครราชสีมา รวมกับคำว่า sauros ภาษากรีก แปลว่า สัตว์เลื้อยคลานหรือกิ้งก่า และชื่อชนิดตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่ ท้าวสุรนารี หรือย่าโม บุคคลสำคัญตามประวัติศาสตร์ไทยในฐานะวีรสตรีผู้กอบกู้เมืองโคราช

9. สิรินธรนา โคราชเอนซิส (Sirindhorna khoratensis)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2558

• ลักษณะ: ออร์นิธิสเชียนกินพืช ยาว 6 เมตร มีความหลากหลายทางสายพันธุ์สูงที่สุดในหมวดหินโคกกรวด

• แหล่งที่พบ: บ้านสะพานหิน จ.นครราชสีมา

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อเพื่อถวายพระเกียรติแด่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้ากรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ชื่อชนิดตั้งชื่อตามแหล่งที่ค้นพบ คือ จังหวัดนครราชสีมา หรือ เมืองโคราช รวมกับคำว่า ensis ภาษาละติน แปลว่า มาจาก หรือ แห่ง

10. ภูเวียงเวเนเตอร์ แย้มนิยมมิ (Phuwiangvenator yaemniyomi)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2562

• ลักษณะ: นักล่าปราดเปรียวกลุ่มเมกาแรปเทอรา ยาว 6 เมตร มีกรงเล็บขนาดใหญ่ที่ขาหน้าสำหรับจับเหยื่อ

• แหล่งที่พบ: หลุมขุดค้นที่ 9 พลาญหินลาดยาว อุทยานแห่งชาติภูเวียง จ.ขอนแก่น

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อตามแหล่งที่ค้นพบ คือ ภูเวียง จังหวัดขอนแก่น รวมกับคำว่า venator ภาษาละติน แปลว่า นักล่า และชื่อชนิดตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่ นายสุธรรม แย้มนิยม นักธรณีวิทยา อดีตข้าราชการกรมทรัพยากรธรณี ผู้ค้นพบซากดึกดำบรรพ์ที่ระบุเป็นไดโนเสาร์ชิ้นแรกของประเทศไทย

11. วายุแรปเตอร์ หนองบัวลำภูเอนซิส (Vayuraptor nongbualamphuensis)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2562

• ลักษณะ: นักล่าขนาดกลางยาว 4-4.5 เมตร มีขาเรียวยาวและว่องไวกว่าภูเวียงเวเนเตอร์

• แหล่งที่พบ: ภูวัด อุทยานแห่งชาติภูเก้า-ภูพานคำ จ.หนองบัวลำภู

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อตามเทพวายุ เทพเจ้าฮินดูซึ่งเป็นเทพแห่งสายลม รวมกับคำว่า รวมกับคำว่า raptor ภาษาละติน แปลว่า โจรหรือขโมย และชื่อชนิดตั้งชื่อตามแหล่งที่ค้นพบ คือ จังหวัดหนองบัวลำภู รวมกับคำว่า ensis ภาษาละติน แปลว่า มาจาก หรือ แห่ง

12. สยามแรปเตอร์ สุวัจน์ติ (Siamraptor suwati)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2562

• ลักษณะ: นักล่าฟันฉลาม (Carcharodontosauria) ขนาดใหญ่ ยาว 7-8 เมตร ฟันคมรูปตัว V

• แหล่งที่พบ: บ้านสะพานหิน จ.นครราชสีมา (ตัวแรกของกลุ่มนี้ในอาเซียน)

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อตามชื่อประเทศไทย หรือเมืองสยาม รวมกับคำว่า raptor ภาษาละติน แปลว่า โจรหรือขโมย และชื่อชนิดตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่ นายสุวัจน์ ลิปตพัลลภ ผู้สนับสนุนงานศึกษาวิจัยบรรพชีวินวิทยา

13. มินิโมเคอร์เซอร์ ภูน้อยเอนซิส (Minimocursor phunoiensis)

• ปีที่ตีพิมพ์: พ.ศ. 2566

• ลักษณะ: "นักวิ่งตัวจิ๋ว" วัยเยาว์ยาว 60 ซม. (โตเต็มวัย 2 เมตร) เก่าแก่ที่สุดในกลุ่มนีออร์นิธิสเชียในอาเซียน

• แหล่งที่พบ: ภูน้อย จ.กาฬสินธุ์

• ที่มาของชื่อ : ชื่อสกุลตั้งชื่อจาก Minimus ภาษาละติน แปลว่า ขนาดเล็ก รวมกับคำว่า cursor ภาษาละติน แปลว่า นักวิ่ง รวมหมายความว่า "นักวิ่งตัวจิ๋ว" และชื่อชนิดตั้งชื่อตามแหล่งที่ค้นพบ คือ ภูน้อย จ.กาฬสินธุ์ รวมกับคำว่า ensis ภาษาละติน แปลว่า มาจาก หรือ แห่ง

14. นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส (Nagatitan chaiyaphumensis)

นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส ไดโนเสาร์ยักษ์คอยาวสายพันธุ์ใหม่ล่าสุดที่พบในไทย จากซากฟอสซิลที่ถูกขุดพบในประเทศไทย จุดเริ่มต้นของการค้นพบเกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2559 จากการสังเกตของนายถนอม หลวงนันท์ ชาวบ้านพนังเสื่อ สถานที่ค้นพบ บ้านพนังเสื่อ อำเภอหนองบัวระเหว จังหวัดชัยภูมิ ไดโนเสาร์ชนิดนี้เป็นไดโนเสาร์ที่มีขนาดใหญ่ที่สุดเท่าที่เคยมีการค้นพบในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีน้ำหนักตัวถึง 27 ตัน หรือเทียบเท่ากับช้างเอเชียตัวเต็มวัย 9 เชือก และมีลำตัวยาว 27 เมตร หรือ 88 ฟุต

นาคาไททันมีขนาดยาวกว่าไดโนเสาร์สายพันธุ์ดิพโพลโดคัส (Diplodocus) โดยนาคาไททันเองก็จัดอยู่ในวงศ์เดียวกับไดโนเสาร์สายพันธุ์ดิพโพลโดคัส คือวงศ์ซอโรพอด (Sauropod) หรือกลุ่มไดโนเสาร์กินพืชคอยาว

การค้นพบครั้งนี้ต่อยอดมาจากเมื่อสิบปีที่แล้ว ซึ่งมีการพบซากฟอสซิลอยู่ริมสระน้ำแห่งหนึ่งในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย เมื่อเวลาผ่านไป ทีมนักวิจัยจากสหราชอาณาจักรและไทยจึงระบุสายพันธุ์ดังกล่าวได้สำเร็จ

นักวิจัยระบุว่า การค้นพบครั้งนี้ช่วยสร้างความกระจ่างให้เห็นว่า การเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศในยุคโบราณเอื้อให้ไดโนเสาร์ขนาดยักษ์มีวิวัฒนาการและเติบโตขึ้นมาได้อย่างไร

ไดโนเสาร์ชนิดนี้มีชื่อเต็มว่า นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส (Nagatitan chaiyaphumensis) โดยคำว่า “นาคา” อ้างอิงถึงพญานาคตามคติความเชื่อพื้นบ้านในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ คำว่า “ไททัน” อ้างอิงถึงเทพเจ้าในตำนานกรีก และ “ชัยภูมิเอนซิส” หมายถึง “จากชัยภูมิ” ซึ่งเป็นจังหวัดที่ค้นพบซากฟอสซิลนี้

นาคาไททันมีชีวิตอยู่เมื่อราว 100-120 ล้านปีก่อน หรือประมาณ 40 ล้านปีก่อนยุคของไทแรนโนซอรัส เร็กซ์ (Tyrannosaurus rex) และมีขนาดใหญ่กว่าไดโนเสาร์ไทแรนโนซอรัส เร็กซ์ถึงสองเท่า

งานวิจัยชิ้นนี้ได้รับการตีพิมพ์ในวารสาร Scientific Reports โดยมีฐิติวุฒิ เศรษฐพานิชสกุล นักศึกษาปริญญาเอกชาวไทยจากมหาวิทยาลัยคอลเลจลอนดอน (UCL) เป็นผู้เขียนหลัก เขากล่าวว่า ทีมนักวิจัยขนานนามนาคาไททันว่าเป็น “ไททันตัวสุดท้าย” ของไทย เนื่องจากซากฟอสซิลดังกล่าวถูกพบในชั้นหินที่มีอายุน้อยที่สุดในประเทศ

ที่มาของชื่อ: "นาคาไททัน" มาจากคำว่า "นาคา" ซึ่งอ้างอิงถึงพญานาค ในความเชื่อของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ส่วน "ไททัน" มาจากชื่อเหล่าเทพในตำนานกรีก ขณะที่ "ชัยภูมิเอนซิส" หมายถึง จ.ชัยภูมิ ซึ่งเป็นแหล่งค้นพบ