การประท้วงโดยประชาชนในแต่ละประเทศ แต่ละเหตุการณ์ ต่างมีชนวนทางสังคม การเมือง และประวัติศาสตร์แตกต่างกัน เช่นจะเปรียบเทียบการประท้วงในไทยกับฮ่องกงหรือเบลารุส ก็อาจจะพอได้ในบางมิติ แต่ไม่ครอบคลุมทั้งหมดและไม่ทุกรายละเอียด ในโลกภาพยนตร์ เหตุการประท้วง ลงถนน นัดหยุดงาน และการใช้พลังทางสังคมโดยคนหนุ่มสาวเพื่อสั่นคลอนอำนาจและอุดมการณ์ทางการเมืองและศีลธรรมอันคร่ำครึ ที่น่าจะถูกสร้างเป็นหนังมากที่สุด คงจะเป็นเหตุการณ์ที่เรียกรวมๆ ว่า May 68 หรือเหตุการณ์เดือนพฤษภาคมปี 1968 ในประเทศฝรั่งเศส อันเป็นการประท้วงของนักศึกษาและประชาชนจำนวนนับล้านที่ต่อเนื่องยาวนานหลายสัปดาห์ อันกลายเป็นจุดเปลี่ยนทางประวัติศาสตร์ทางความคิดและอุดมการณ์ของประเทศ – ทั้งในด้านดีและด้านที่ยังเป็นข้อติดค้าง – อีกทั้งเป็นเหตุการณ์ที่ยังคงถูกเล่าและตีความในแบบต่างๆ ผ่านภาพยนตร์ฝรั่งเศสจำนวนมากมาจนถึงปัจจุบัน

หนังว่าด้วย May 68 ที่ผู้ชมในไทยน่าจะคุ้นกันดีคือ The Dreamers จากปี 2003 ของผู้กำกับเบอร์นาโด แบร์โตลุชชี่ ภาพยนตร์เรื่องนี้ดังในหมู่นักดูหนังคาดว่าเพราะฉากโชว์เนื้อหนังมังสาของดาราหนุ่มสาวในตอนนั้น (ที่ตอนนี้เป็นรุ่นกลาง เตรียมไปสู่รุ่นใหญ่) โดยเฉพาะเอวา กรีน และหลุยส์ กาเรล น่าสนใจคือหนังไม่ได้แสดงภาพการประท้วง May 68 อย่างชัดเจนจนกระทั่งในฉากสุดท้าย แต่ทั้งเรื่องกลับเฝ้ามองเด็กวัยรุ่นสามคน อเมริกันหนึ่งและฝรั่งเศสสอง ที่หมกตัวในบ้านเพื่อหลีกหนีจากความวุ่นวายและแสวงหาความสำราญทางร่างกายในขณะที่เพื่อนรุ่นเดียวกันกำลังลุกฮือต่อต้าน และเรียกร้องความเปลี่ยนแปลงอย่างเอาเป็นเอาตายอยู่บนถนนในกรุงปารีส นี่เป็นงานอื้อฉาวที่ทั้งเฉลิมฉลองและประชดประชันความพลุ่งพล่านและความสับสนทางกายและสติปัญญาของคนหนุ่มสาว เป็นหนังที่หาดูไม่ยากและเคยฉายในไทยมาแล้ว

หนังอีกสองเรื่องที่ผู้เขียนชอบแต่อาจจะต้องเสาะแสวงหาสักเล็กน้อย คือ Regular Lovers ของฟิลลิป การ์เรล และ Something in the Air ของโอลิวิเย อัสซายาส เรื่องแรก Regular Lovers เป็นหนังขาวดำที่มีภาพบรรยากาศการประท้วงที่ประหลาด หลอกหลอนความรู้สึก เป็นบทกวีแห่งความว้าเหว่ท่ามกลางกองเพลิงและความยุ่งเหยิง ไม่ได้รุนแรงแต่เต็มไปด้วยคลื่นพลังทางอารมณ์ของคนหนุ่มสาว ก่อนที่หนังจะตัดข้ามไปอีก 1969 เพื่อแสดงให้เห็นว่า คนหนุ่มสาวที่ต่อสู้ ผ่านจุดหักเหที่เปลี่ยนชีวิตและความเข้าใจในโลกของตัวเอง อาจจะไม่สามารถหาคำตอบที่ชัดเจนได้ว่าโลกที่พวกเขาต้องการคืออะไร และพวกเขาพร้อมจะเผชิญหน้ากับมันหรือเปล่า ส่วน Something in the Air ของอัสซายาส มีชื่อฝรั่งเศสว่า Apres Mais หรือ “หลังเดือนพฤษภา” นี่เป็นหนังที่ว่าด้วยเรื่องของศิลปินในยุคต่อจากปี 68 และการต่อสู้ทางความคิดทางศิลปะและอุดมการณ์ และภาวะแห่งความตีบตันของการแสดงออกทั้งในฐานะปัจเจกและฐานะศิลปินที่แบกความคาดหวังของผู้ร่วมอุดมการณ์

จะเห็นได้ว่า หนังที่เกี่ยวกับ May 68 มักจะเป็นหนังว่าด้วยคนหนุ่มสาวและนักศึกษาหัวใจกบฏ ทั้งๆ ที่การประท้วงในครั้งนั้นมีทั้งนักเรียน คนงานท่าเรือ คนงานรถไฟ อาจารย์ และประชาชนทั่วไปที่แข็งขืนจลาจลต่อต้านทั้งรัฐบาล ต่อต้านคนรุ่นเก่า เย้ยกฎหมาย และท้าทายกรอบศีธรรมที่สังคมฝรั่งเศสสมาทานมาต่อเนื่องตั้งแต่ก่อนสงครามโลกและจากยุคอาณานิคม แต่ในขณะเดียวกัน หนังเหล่านี้ก็มักแสดงให้เห็นว่า การประท้วงไม่ได้นำมาซึ่งผลลัพธ์อันโรแมนติกเสมอไป – เพราะถึงแม้สังคมฝรั่งเศสจะถูกกระชากอย่างรุนแรงจากการลุกฮือจนต้องปรับศูนย์และเปลี่ยนทิศทาง แต่นักศึกษาไม่ได้ชนะ และผลอื่นๆ ที่ตามมามีทั้งด้านดีและด้านร้าย มีทั้งความสมหวังและความล้มเหลว มีทั้งความทรงจำและบาดแผล

แต่นั่นไม่ใช่สิ่งที่ “น่าผิดหวัง” ไม่ใช่เครื่องเตือนใจว่าการประท้วงจะไม่นำไม่สู่การเปลี่ยนแปลง หนังเกี่ยวกับ May 68 จริงๆ แล้วเป็นหนังที่สรรเสริญ “วิญญาณกบฏ” (เอียงซ้ายถึงซ้ายมาก) อันเป็นเนื้อแท้ของหัวใจคนหนุ่มสาวในยุโรปในช่วงเวลาดังกล่าว หนังเหล่านี้ทำให้เห็นว่า วิญญาณกบฏเป็นภาวะของการเติบโตของตัวตนและสังคมที่สำคัญ จำเป็น เป็นการเปลี่ยนผ่านที่ปฏิเสธไม่ได้หากประเทศต้องการก้าวไปข้างหน้า ไม่ว่าผลที่ตามมาจะสวยหรูหรือบอบช้ำเพียงใด

ยังมีหนังฝรั่งเศสอีกหลายเรื่องที่พูดถึงเหตุการณ์ May 68 และวิญญาณกบฏของคนหนุ่มสาวในยุคนั้น โดยเฉพาะหนังจากผู้กำกับยุค New Wave ทั้งฌอง-ลุค โกดาร์ ฟรังซัวส์ ทรุฟโฟท์ หลุยส์ มาล และอื่นๆ แต่หนังในเชิงข้อมูลและการเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ กลับเป็นหนังของคนทำหนังอังกฤษกิวดี้ ลาเวทซ์ เรื่อง Mai 68 (ภาษาฝรั่งเศส เดือน May คือ Mai) ที่รวบรวมข้อมูล สัมภาษณ์ และเรียบเรียงเหตุการณ์อันยุ่งเหยิงในตอนนั้นให้เห็น และมีฟุตเทจเก่าจากตอนนั้นให้ดูมากมาย

อย่างที่กล่าวไปตอนต้น เราคงไม่สามารถเทียบเคียงการประท้วงในประเทศหนึ่งกับอีกประเทศหนึ่งได้อย่างแนบสนิท แต่เมื่อฝรั่งเศสมีหนัง May 68 มากมายมาตลอด 50 ปี จะมีวันที่เราได้ดูหนังประท้วงของคนหนุ่มสาวของไทยในยุคของความเปลี่ยนแปลงที่เรากำลังเผชิญหน้าอยู่นี้หรือไม่ และเมื่อไหร่กัน

ย้อนดู May 68 และหนังประท้วงในยุคความเปลี่ยนแปลง โดย ก้อง ฤทธิ์ดี

ย้อนดู May 68 และหนังประท้วงในยุคความเปลี่ยนแปลง โดย ก้อง ฤทธิ์ดี3 / 4

May 68