พืชที่ได้ฉายา "ทองคำสีแดง" เครื่องเทศราคาแพงที่สุดในโลก คนแย่งชิงยิ่งกว่าทองแท้

พืชที่ได้ฉายา "ทองคำสีแดง" เครื่องเทศราคาแพงที่สุดในโลก มีค่ายิ่งกว่าทองแท้ ประวัติศาสตร์สงครามนองเลือด

"หญ้าฝรั่น" (Saffron) ในโลกของเครื่องเทศและสมุนไพร นี่คือ "ทองคำสีแดง" ที่มีราคาสูงลิ่ว โดยสนนราคาซื้อขายในตลาดโลกอยู่ระหว่าง 37,400 - 374,000 บาทต่อกิโลกรัม ขึ้นอยู่กับคุณภาพของวัตถุดิบ ทำให้มันครองตำแหน่งเครื่องเทศที่แพงที่สุดในโลกอย่างไม่มีใครเทียบได้

หญ้าฝรั่นได้มาจากเกสรตัวเมียสีแดงเข้มของดอกโครคัส (Crocus sativus) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Crocus sativus L. เป็นพืชในวงศ์ IRIDACEAE ซึ่งมีลักษณะเป็นเส้นฝอยสีแดงเพลิง มีกลิ่นหอมที่เป็นเอกลักษณ์คล้ายฟาง และรสชาติขมอมหวาน  แต่เวลาใช้ปรุงอาหารจะให้ “สีเหลืองทอง” เพราะสีที่ละลายออกมาไม่ได้เป็นสีแดงของเส้นโดยตรง แต่เป็นสารสีธรรมชาติในหญ้าฝรั่นเอง

 

ทำไมหญ้าฝรั่นถึงมีราคาแพงมหาศาล?

เบื้องหลังความแพงของหญ้าฝรั่นมาจากกระบวนการผลิตที่ต้องใช้แรงงานคนและทรัพยากรจำนวนมาก ดังนี้:

• ผลผลิตที่น้อยนิด: ดอกโครคัส 1 ดอก มีเกสรตัวเมียเพียง 3 เส้นเท่านั้น
• การใช้พื้นที่และจำนวนดอก: กว่าจะได้หญ้าฝรั่นแห้งเพียง 0.45 กิโลกรัม ต้องใช้ดอกโครคัสมากถึง 75,000 ดอก หรือเกสรตัวเมีย 225,000 อัน ซึ่งเทียบเท่ากับการปลูกดอกไม้เต็มสนามฟุตบอล
• ความละเอียดอ่อนในการเก็บเกี่ยว: ต้องใช้มือเก็บเท่านั้นและต้องทำในช่วงเช้ามืดก่อนดอกจะบานเต็มที่เพื่อรักษาคุณภาพยา

อิหร่าน: แหล่งผลิต "ทองคำสีแดง" รายใหญ่ของโลก

ประเทศอิหร่าน เป็นผู้ผลิตหญ้าฝรั่นรายใหญ่ที่สุด โดยครองสัดส่วนถึง 85% ของผลผลิตทั่วโลก ด้วยสภาพภูมิอากาศที่แห้งและมีแสงแดดจัด ผสมผสานกับความรู้ทางการเกษตรที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน แม้ว่าจะมีหลักฐานการค้นพบครั้งแรกในกรีซยุคสัมฤทธิ์ แต่ปัจจุบันหญ้าฝรั่นได้แพร่กระจายและเพาะปลูกไปทั่วทั้งยุโรปและเอเชีย

ประวัติศาสตร์ยาวนาน 3,500 ปี

หญ้าฝรั่น (Saffron) ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องเทศที่มีราคาแพงที่สุดในโลกในปัจจุบันเท่านั้น แต่ยังมีประวัติศาสตร์อันยาวนานและซับซ้อนที่ผูกพันกับอารยธรรมมนุษย์มานานกว่า 3,500 ปี ฮาโรลด์ แมคกี (Harold McGee) ผู้เชี่ยวชาญด้านวิทยาศาสตร์อาหารระบุว่า หญ้าฝรั่นถูกนำมาเพาะปลูกครั้งแรกในแถบประเทศกรีซในช่วงยุคสัมฤทธิ์ โดยเชื่อว่ามีวิวัฒนาการมาจากสายพันธุ์ป่าที่ชื่อ Crocus cartwrightianus ก่อนจะถูกแพร่กระจายไปทั่วทวีปยูเรเชีย แอฟริกาเหนือ และอเมริกาในเวลาต่อมา

ร่องรอยอารยธรรมโบราณและเส้นทางสายไหม

หลักฐานการใช้หญ้าฝรั่นที่เก่าแก่ที่สุดถูกพบในภาพวาดถ้ำยุคก่อนประวัติศาสตร์ในอิหร่านซึ่งมีอายุกว่า 50,000 ปี ขณะที่ชาวสุเมเรียนโบราณใช้หญ้าฝรั่นป่าเป็นส่วนผสมในยาและเวทมนตร์ ส่วนในอียิปต์โบราณปรากฏหลักฐานในกระดาษปาปิรัสเมื่อ 2,000 ปีก่อนคริสตกาล

เส้นทางการเดินทางของหญ้าฝรั่นมีความน่าสนใจดังนี้:

• เอเชียตะวันตก: ชาวเปอร์เซียโบราณปลูกหญ้าฝรั่นมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 10 ก่อนคริสตกาล เพื่อใช้ย้อมผ้า ทำน้ำหอม และชงเป็นชาบำบัด "ความหม่นหมองในใจ" (Melancholy) แม้แต่ พระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช ก็ทรงใช้หญ้าฝรั่นเปอร์เซียผสมในน้ำอาบและอาหารเพื่อรักษาบาดแผลจากการรบ
• เอเชียใต้: มีทฤษฎีว่าชาวเปอร์เซียเป็นผู้นำหัวพันธุ์หญ้าฝรั่นไปปลูกในกัศมีร์ (Kashmir) เมื่อ 500 ปีก่อนคริสตกาล จนกลายเป็นแหล่งผลิตคุณภาพสูง แม้ว่าจีวรของพระภิกษุสงฆ์จะเป็นสีหญ้าฝรั่น แต่ในทางปฏิบัติมักใช้ขมิ้นหรือแก่นขนุนซึ่งมีราคาถูกกว่าในการย้อม
• เอเชียตะวันออก: ปรากฏในตำรายาจีนโบราณ Shennong Bencaojing ตั้งแต่ 300 ปีก่อนคริสตกาล โดยเชื่อว่าเข้ามาพร้อมกับกองทัพมองโกลที่รุกรานมาจากเปอร์เซีย

ยุโรปตะวันตกกับ "สงครามหญ้าฝรั่น"

ในยุคโรมัน หญ้าฝรั่นเป็นเครื่องเทศยอดนิยมที่ใช้ในอาหารและน้ำหอมอย่างแพร่หลาย แต่การเพาะปลูกในยุโรปซบเซาลงหลังอาณาจักรโรมันล่มสลาย จนกระทั่งชาวมัวร์ (Moors) นำกลับเข้ามาปลูกในสเปนและอิตาลีอีกครั้งในศตวรรษที่ 8-14

เหตุการณ์ประวัติศาสตร์ที่สำคัญคือในศตวรรษที่ 14 ช่วงที่กาฬโรคระบาดหนัก (Black Death) ความต้องการหญ้าฝรั่นเพื่อใช้ทำยาสูงขึ้นจนเกิดการปล้นสะดมขบวนเรือสินค้า นำไปสู่ "สงครามหญ้าฝรั่น" (Saffron War) ที่ยาวนานถึง 14 สัปดาห์ และทำให้เมืองนูเรมเบิร์กในเยอรมนีต้องออกกฎหมาย Safranschou เพื่อลงโทษผู้ที่ปลอมปนหญ้าฝรั่นด้วยการปรับ จำคุก หรือแม้แต่ประหารชีวิต

ตำนานความงามและมรดกทางวัฒนธรรม

หญ้าฝรั่นผูกพันกับประวัติศาสตร์มนุษย์มาอย่างยาวนาน มีตำนานเล่าว่า พระนางคลีโอพัตรา ทรงอาบน้ำในน้ำนมม้าที่ผสมหญ้าฝรั่นก่อนจะออกไปพบชายคนรักอย่าง มาร์ค แอนโทนี เพราะเชื่อว่าหญ้าฝรั่นจะทำให้ผิวพรรณมีสีทองผ่องใส และมีกลิ่นหอมเย้ายวนที่ดึงดูดเพศตรงข้ามได้อย่างน่าอัศจรรย์

นอกจากนี้ จอห์น โอคอนเนลล์ (John O’Connell) ผู้เขียนหนังสือ The Book of Spice ได้ระบุข้อมูลที่น่าสนใจดังนี้:

• ชาวมิโนอัน (Minoan) ใช้หญ้าฝรั่นย้อมเสื้อแจ็กเก็ตผ้าขนสัตว์
• ใช้ในเครื่องสำอาง โดยผสมกับขี้ผึ้งและไขมันเพื่อทำเป็นลิปสติก
• ในยุคกลาง เหล่านักบวชใช้หญ้าฝรั่นผสมกับไข่ขาวเพื่อทำเป็น "เคลือบสีทอง" สำหรับเขียนต้นฉบับโบราณให้ดูหรูหราแทนการใช้ทองคำจริง

 

สรรพคุณทางยาและประโยชน์ต่อสุขภาพ

1. สารต้านอนุมูลอิสระทรงพลัง

หญ้าฝรั่นประกอบด้วยสารสำคัญอย่าง Crocin, Crocetin และ Safranal ซึ่งมีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ช่วยปกป้องเซลล์สมองจากการถูกทำลาย และลดภาวะการอักเสบในร่างกาย

2. ช่วยปรับปรุงอารมณ์และรักษาภาวะซึมเศร้า

หญ้าฝรั่นได้รับฉายาว่า "เครื่องเทศแห่งแสงแดด" (Sunshine Spice) ผลการศึกษาทางการแพทย์ในปี 2019 พบว่าการรับประทานหญ้าฝรั่นมีประสิทธิภาพในการช่วยบรรเทาอาการซึมเศร้าในระดับเล็กน้อยถึงปานกลางได้ดี โดยให้ผลใกล้เคียงกับยาแผนปัจจุบันแต่มีผลข้างเคียงน้อยกว่า

3. บำรุงสายตาและถนอมดวงตา

มีสารกลุ่มแคโรทีนอยด์ที่ช่วยป้องกันดวงตาจากแสงแดด และช่วยชะลอความเสื่อมของจอประสาทตา (Macular Degeneration) ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของการสูญเสียการมองเห็นในผู้สูงอายุ

4. ประโยชน์อื่น ๆ ที่น่าสนใจ

• หัวใจและหลอดเลือด: ช่วยลดระดับไขมันและคอเลสเตอรอลในเลือด

• บรรเทาอาการ PMS: ช่วยลดอาการไม่สบายตัวและหงุดหงิดก่อนมีประจำเดือน

• เพิ่มสมรรถภาพทางเพศ: มีฤทธิ์ช่วยกระตุ้นกำหนัดทั้งในเพศชายและหญิง

• ลดความอยากอาหาร: ช่วยในการควบคุมน้ำหนักและลดค่าดัชนีมวลกาย (BMI)

ข้อควรระวังและปริมาณที่แนะนำ

• สตรีมีครรภ์: ควรหลีกเลี่ยงการบริโภคในปริมาณสูง เพราะหญ้าฝรั่นมีฤทธิ์กระตุ้นการบีบตัวของมดลูก ซึ่งอาจนำไปสู่การแท้งบุตรหรือคลอดก่อนกำหนด
• ปริมาณที่ปลอดภัย: การใช้เป็นอาหารเสริมไม่ควรเกิน 1.5 กรัมต่อวัน หากบริโภคเกิน 5 กรัมอาจเกิดพิษต่อร่างกาย
• การเก็บรักษา: ควรเก็บในภาชนะที่ปิดสนิท กันแสงและอากาศ เพราะสารสำคัญจะเสื่อมสภาพได้ง่ายเมื่อสัมผัสแสงและออกซิเจน